World Cup ly kỳ truyện (kỳ 3): World Cup và lịch sử toàn cầu hóa

Lịch sử World Cup đã bước những bước rất dài để từ một giải đấu đậm chất khu vực, cho tới ngày hội bóng đá toàn cầu, nơi mọi đội bóng đều có cơ hội tham dự.

World Cup 2026 sẽ là kỳ World Cup đầu tiên chứng kiến 48 đội bóng tranh tài. Con số đó nhiều gấp đôi số đội tranh tài ở lần gần nhất nước Mỹ đăng cai một kỳ World Cup. Còn nếu so với kỳ World Cup đầu tiên, cách biệt là gấp ba lần.

Trải qua gần 100 năm lịch sử, World Cup đã từng bước vươn lên để trở thành một ngày hội bóng đá toàn cầu. Và hành trình toàn cầu hóa của World Cup cũng là chủ đề ở kỳ 3 của World Cup ly kỳ truyện.

Từ khu vực tới toàn cầu

Vào thời kỳ đầu lịch sử, World Cup chưa phải một giải đấu toàn cầu, càng không phải sân chơi đủ “danh giá”. Khi ấy, bóng đá ở Olympic mùa hè mới là đấu trường hàng đầu. FIFA thậm chí còn tổ chức việc thi đấu môn bóng đá ở Thế vận hội. Để rồi chính việc phải sống dưới “cái bóng” của Olympic đã thúc đẩy FIFA hành động và rồi World Cup được khai sinh.

Nhưng rồi cũng vì mang mác “sinh sau đẻ muộn”, World Cup cũng phải mất nhiều thời gian mới thu hút được sự quan tâm từ các quốc gia. Trong suốt 8 kỳ World Cup đầu tiên, thường chỉ có 3 hoặc 4 liên đoàn có các đại diện góp mặt tại World Cup. Cùng với đó, có không ít trường hợp các đội rút lui vì những lí do khác nhau từ trước, hoặc sau khi kết thúc vòng loại.

Nhưng trong cả 8 kỳ đại hội đó, gần như chỉ có châu Âu và Nam Mỹ được trao suất vào thẳng. Các liên đoàn khác (kể cả Liên đoàn bóng đá Bắc, Trung Mỹ và Caribe - CONCACAF) cũng không có vé trực tiếp. Nói cách khác, cho tới năm 1966, World Cup - dù mang danh thế giới - gần như chỉ là cuộc chơi giữa các đại diện châu Âu và Nam Mỹ.

Điều này khiến các liên đoàn khác không khỏi bức xúc, nhất là CAF - Liên đoàn bóng đá châu Phi. Hệ quả là năm 1966, các đội châu Phi đồng loạt rút lui khỏi giai đoạn vòng loại. Chính sự kiện này đã thúc đẩy FIFA thực hiện bước đầu tiên trong công cuộc toàn cầu hóa World Cup, thông qua việc trao cho châu Phi và châu Á 1 suất trực tiếp, thay vì phải đá play-off.

Nghe ít ỏi, nhưng 1 suất trực tiếp ấy lại là một thành quả của những nỗ lực đấu tranh không biết mệt mỏi của các liên đoàn thành viên. Kể từ giải đấu năm 1970 ở Mexico, World Cup mới thật sự trở thành một giải đấu “toàn cầu” như đúng tên gọi và mục đích ban đầu được tạo ra.

Thành công trong giai đoạn đầu của quy trình toàn cầu hóa đã thúc đẩy FIFA tiếp tục thay đổi để mở rộng hơn nữa tinh thần toàn cầu trong những kỳ đại hội sau đó. Tới năm 1974, FIFA đón chào tân chủ tịch Joao Havelange - người sẽ thay đổi dòng chảy lịch sử của World Cup mãi mãi.

Kiến trúc sư cho quá trình toàn cầu hóa World Cup

Joao Havelange là một nhân vật đầy lý thú. Ông sinh ra tại Brazil trong một gia đình giàu có gốc Flanders của Bỉ. Trước khi có bằng cử nhân luật, Havelange từng tranh tài ở môn bơi tại Olympic 1936. Sự nghiệp chính trị của ông cũng bắt đầu từ đường đua xanh, trước khi nắm chức chủ tịch Liên đoàn thể thao Brazil từ 1958-1973.

Năm 1974, Joao Havelange đánh bại Sir Stanley Rous để đắc cử chủ tịch FIFA trong sự ngỡ ngàng của giới một điệu. Cho đến lúc này, Havelange vẫn là vị chủ tịch FIFA duy nhất ngoài UEFA. Ông cũng là người tại vị lâu nhất trên ghế chủ tịch của cơ quan điều hành bóng đá thế giới, khi tái đắc cử tới 5 lần và cầm quyền ở FIFA suốt 24 năm.

Một trong những quân bài chiến lược mà Joao sử dụng để vận động hành lang, chính là lời hứa về một kỳ World Cup toàn cầu hóa. Bằng óc nhạy bén của mình, ông nhận ra rằng lá phiếu của những các thành viên AFC, CAF có thể giúp ông áp đảo, thậm chí lật đổ “trung tâm quyền lực” lúc đó của FIFA là UEFA.

Joao không ngại lặn lội tới các quốc gia xa xôi ở châu Á tới châu Phi, hứa hẹn sẽ trao thêm suất dự World Cup cho những liên đoàn này. Đổi lại, ông sẽ có phiếu trong cuộc đua bầu cử chủ tịch FIFA. Cuộc tẩy chay năm 1966 của bóng đá châu Phi trở thành chất xúc tác không thể hoàn hảo hơn để Joao tạo lợi thế trong cuộc vận động hành lang.

Tới năm 1982, ở lần tái đắc cử thứ hai của Joao, châu Phi và châu Á+châu Đại dương đã có hai suất vào thẳng World Cup. Cho tới năm 2026, ở phiên bản đầu tiên của World Cup 48 đội, châu Á có 8 suất còn châu Phi được 9 suất vào thẳng vòng chung kết.

Vị cố chủ tịch người Brazil không thể chỉ dùng…nước bọt để thuyết phục các liên đoàn thành viên. Thời điểm Havelange tranh cử chủ tịch lần đầu tiên, thế giới đứng trước một kỷ nguyên giải trí mới mang tên TV màu. World Cup 1970 là năm đầu tiên khán giả thế giới được xem World Cup với hình ảnh màu sắc, thay vì chỉ là khung hình đen trắng.

Sức nóng từ các sân cỏ tại Mexico mùa hè năm đó, kết hợp với màn trình diễn mê đắm của Pele cùng ĐT Brazil quê nhà của Havelange đã biến World Cup trở thành một giải đấu với sức hút toàn cầu. Joao hiểu rằng mình có thể xây dựng nền tảng chính trị từ sự “toàn cầu” ấy, khi các nhà tài trợ sẵn sàng đổ thêm tiền để xuất hiện trước hàng triệu khán giả.

Joao còn lôi kéo thành công một cái tên rất quan trọng khác về phe mình trong “cuộc chiến vương quyền” với Stanley Rous tại FIFA. Nhân vật đó là Horst Dassler, khi ấy đang giữ vai trò lãnh đạo của adidas. Con trai của nhà sáng lập adidas hiểu rằng nước đi của Joao sẽ giúp thương hiệu của ông vươn ra toàn cầu, nên Horst Dassler đã nghiêng hẳn về phía Havelange. 

Khi này, vị cố chủ tịch người Brazil có một nền tảng kinh tế vững vàng, nhờ những thương vụ với adidas cùng Coca-Cola. Ông cũng được sự ủng hộ từ các quốc gia, các liên đoàn chưa được quan tâm nhiều. Thế chân kiềng tài chính-chính trị vững vàng này tạo điều kiện để Joao và người kế nhiệm mở rộng quy mô và toàn cầu hóa mạnh mẽ World Cup hơn nữa về sau.

Nhiệm kỳ của Joao khép lại năm 1998 khi ông đã 82 tuổi, cũng là khởi đầu cho một kỷ nguyên toàn cầu hóa còn mạnh mẽ hơn nữa của bóng đá hiện đại. Vị cố chủ tịch sinh năm 1916 có quyền hài lòng khi người kế nhiệm ông - Sepp Blatter đã tiếp nối và phát huy di sản ông để lại, ít nhất là trong hành trình toàn cầu hóa World Cup.

World Cup trong kỷ nguyên hiện đại

Năm 1998, World Cup lần đầu được nâng lên 32 đội với 64 trận đấu. 4 năm sau, ở kỳ World Cup đầu tiên của thiên nhiên kỷ mới, giải đấu này đến với châu Á và tới năm 2010, World Cup có mặt tại châu Phi. Bất chấp những tranh cãi, các đời chủ tịch FIFA luôn biết cách để biến World Cup thành một sân chơi toàn cầu đích thực, nơi mọi châu lục đều có quyền tham dự, mọi quốc gia đều có cơ hội truyền tải hình ảnh, giá trị và bản sắc của riêng mình.

Kỳ World Cup cuối cùng của kỷ nguyên 32 đội được tổ chức ở một quốc gia Hồi giáo là Qatar. Nhờ có World Cup, thế giới đã có góc nhìn khác về đất nước này. Không còn là một đất nước “mang tiếng” hà khắc đặc trưng kiểu Hồi giáo. Qatar hay bao quốc gia khác, luôn sẵn lòng đón nhận những làn gió mới, miễn là không làm ảnh hưởng tới giá trị cốt lõi của quốc gia này.

Kể từ World Cup 2026, sẽ có 48 quốc gia được tranh tài ở ngày hội lớn nhất hành tinh. Quyết định mở rộng số đội vấp phải nhiều chỉ trích. Tăng số đội cũng là tăng cơ hội dự World Cup cho những nền bóng đá ở ranh giới của nhóm hàng đầu. Nhưng với việc có tới 48 quốc gia tranh tài, dư luận không khỏi hoài nghi liệu chất lượng của giải đấu có được đảm bảo? 

Chưa kể, trong bối cảnh lịch thi đấu ngày một dày đặc như hiện tại, một kỳ World Cup nhiều trận hơn còn mang lại nỗi lo về thể lực cầu thủ. Đi cùng với đó, không thể bỏ qua lo ngại của người hâm mộ về những cặp đấu với trình độ quá chênh lệch sẽ xuất hiện khi cánh cửa dự World Cup đang mở ra ngày một rộng hơn.

Nhưng sau cùng, việc tăng số đội dự World Cup cho phép mọi đội bóng mơ mộng về một điều kỳ diệu. Sau cùng, bóng đá là cuộc chơi của cảm xúc và 90 phút trên sân cho phép các đội bóng lẫn người hâm mộ sống với giấc mơ và cảm xúc trọn vẹn, thuần túy nhất của mình. Đó là vẻ đẹp của World Cup, là giá trị thật sự mà toàn cầu hóa mang lại.

Trải qua gần một thế kỷ xây dựng và phát triển, World Cup đang dần “phẳng” như cách cả thế giới vận động. Kỳ World Cup 2026 đánh dấu một cột mốc khác trong hành trình toàn cầu hóa của giải đấu bóng đá danh giá nhất hành tinh, hứa hẹn mở ra những chương mới đầy hấp dẫn và thú vị của World Cup trong tương lai.