Vì sao Chelsea và Man United rối loạn vì ranh giới giữa "head coach" và "manager"?

Thoạt nhìn, sự khác biệt giữa hai chức danh “manager” (HLV kiêm quản lý) và “head coach” (HLV trưởng thuần túy) có vẻ chỉ mang tính ngữ nghĩa. Nhưng những gì xảy ra tại Manchester United và Chelsea trong tháng này cho thấy những vấn đề cấu trúc sâu xa, thứ mà rất nhiều CLB đang phải đối mặt.

Cả Ruben Amorim lẫn Enzo Maresca đều đã công khai bày tỏ sự bức xúc trước sự can thiệp không cần thiết từ ban lãnh đạo. 

Maresca là người nổ phát súng đầu tiên. Giữa tháng 12, sau chiến thắng 2-0 khá nhẹ nhàng trước Everton trên sân nhà, một kết quả lẽ ra phải giúp không khí ở Stamford Bridge dịu lại, Maresca lại chọn cách đổ thêm dầu vào lửa, khi tuyên bố giai đoạn chuẩn bị trước trận là “48 giờ tồi tệ nhất” trong nhiệm kỳ của ông vì “thiếu sự hậu thuẫn”.

Mối quan hệ làm việc giữa Maresca và các lãnh đạo cấp cao của Chelsea nhanh chóng rạn nứt và chỉ 19 ngày sau, hai bên đường ai nấy đi. Rất có thể những gì diễn ra ở Tây London đã truyền cảm hứng cho Amorim, người lúc đó đang ngày càng bất mãn tại Old Trafford.

Ngay ngày hôm sau, Amorim ám chỉ về những vấn đề nội bộ trong buổi họp báo trước trận gặp Leeds United. Sau trận đấu, ông tung đòn trực diện vào ban lãnh đạo, khẳng định mình đến United để “làm HLV toàn quyền, chứ không chỉ là một nhà cầm quân đơn thuần”. Sáng hôm sau, Amorim bị sa thải.

Chelsea sau đó tiếp tục kiên định với mô hình HLV đơn thuần bằng việc bổ nhiệm Liam Rosenior, một phần không nhỏ nhờ kinh nghiệm làm việc của ông trong hệ thống BlueCo, tại CLB “chị em” Strasbourg ở Ligue 1.

Trong khi đó, hướng đi tiếp theo của Manchester United vẫn chưa thực sự chắc chắn, khi họ đưa Michael Carrick lên nắm quyền tạm thời trước khi tìm HLV chính thức vào mùa hè.

Man United dường như vẫn mắc kẹt trong thời kì hậu Sir Alex Ferguson, người rời CLB năm 2013, tương tự như Arsenal sau khi Arsene Wenger ra đi năm 2018. Cả hai đều là những biểu tượng cuối cùng của mô hình cũ, nơi HLV nắm toàn quyền kiểm soát. Nhưng câu hỏi đặt ra là đến năm 2026, sự cân bằng nào mới là tối ưu?

HLV toàn quyền khác gì HLV thuần túy?

Đây không phải vấn đề mới. Ferguson và Wenger từng cùng ngồi trên sân khấu tại một hội thảo của Hiệp hội HLV Anh, nơi họ chia sẻ rằng quyền lực tối thượng của mình đến từ việc kiểm soát mọi khía cạnh của CLB. Nhưng họ đã sớm trở thành những trường hợp hiếm hoi.

“HLV là người quan trọng nhất ở CLB,” Wenger nói. “Nếu không phải như vậy, tại sao khi mọi thứ đi chệch hướng, người ta lại sa thải HLV?” 

“Rất hay,” Ferguson mỉm cười đáp lại. Sau đó, Ferguson từng ca ngợi Alan Curbishley và Kevin Keegan vì từ chức tại West Ham và Newcastle vào năm 2008 “trên cơ sở đồng thuận”, sau khi những CLB này cho phép cầu thủ ra đi trái với mong muốn của HLV.

18 năm trôi qua, cán cân quyền lực đã dịch chuyển rõ rệt: Từ những HLV toàn quyền sang mô hình HLV thuần túy, nơi họ phải làm việc trong một cấu trúc phân chia trách nhiệm rõ ràng, từ tuyển trạch, chuyển nhượng, y tế cho tới phân tích dữ liệu. HLV toàn quyền là người có tầm nhìn, nơi mọi quyết định đều xoay quanh họ. Trong khi đó, HLV thuần túy là một bánh răng quan trọng, nhưng vẫn chỉ là một phần của cỗ máy lớn hơn.

Minh chứng rõ ràng cho sự thay đổi trong tư duy điều hành nằm ở Arsenal. Vào thời điểm Wenger rời CLB năm 2018, đội bóng này đã bổ nhiệm 9 trưởng bộ phận mới, đồng thời tăng gấp ba số lượng nhân sự vận hành chỉ trong vòng ba năm.

Ở Premier League ngày nay, chuyện các CLB lớn di chuyển tới sân khách bằng hai xe buýt đã trở nên quen thuộc, đơn giản vì đội ngũ hỗ trợ phình to đến mức không thể ngồi chung xe với các cầu thủ. Thậm chí, các bác sĩ CLB như Stephen Lewis (Chelsea) và Zaf Iqbal (Arsenal) còn được điền tên vào danh sách thi đấu chính thức ở trận bán kết lượt đi Carabao Cup giữa hai đội tại Stamford Bridge tuần trước.

Chính ranh giới quyền hạn của từng mắt xích trong bộ máy đồ sộ đó là nơi mà xung đột với HLV trưởng thường xuyên nảy sinh. Tính đến hiện tại, chỉ còn 5 CLB tại Premier League sử dụng chức danh chính thức là HLV toàn quyền, gồm Arsenal, Everton, Manchester City, Crystal Palace và Leeds.

Một trong số đó là Mikel Arteta, nhưng đây lại là trường hợp đặc biệt. Arteta được bổ nhiệm làm HLV thuần túy của Arsenal vào tháng 12/2019, sau khi Unai Emery thất bại trong việc thích nghi với mô hình hậu Wenger, trước khi được “thăng chức” làm HLV toàn quyền vào tháng 9/2020, không lâu sau khi ông giúp Arsenal vô địch FA Cup trong mùa giải bị gián đoạn vì Covid.

Tuần trước, Arteta tiết lộ rằng kế hoạch trao thêm quyền lực cho ông đã được thai nghén từ trước, chứ không phải chỉ sau danh hiệu FA Cup. “Chuyện đó diễn ra ngay tại nhà tôi,” Arteta chia sẻ. “Họ đến và trình bày ý tưởng về cách họ muốn cấu trúc CLB. Khi đó, tôi mới làm việc được khoảng 5, 6 tháng.

“Họ tin vào định hướng đó, còn tôi thì nói: ‘Đây là những gì tôi nghĩ mình có thể đóng góp, đây là tầm nhìn của tôi, đây là cách tôi nhìn dự án này.’ Tôi trình bày tất cả, và từ đó chúng tôi cùng nhau hoàn thiện những ý tưởng ấy.

“Tôi không đòi hỏi điều đó. Họ tin rằng đó là hướng đi đúng. Khi bạn có những nhà lãnh đạo (ở đây là chủ sở hữu như Stan Kroenke và Josh Kroenke), những người có sự thống nhất rõ ràng về mục tiêu, về cách tạo không gian cho tất cả cùng làm việc thì mọi thứ trở nên rất dễ dàng.

“Cuối cùng, mọi thứ sẽ xoay quanh mối quan hệ và con người. Chúng tôi có một tập thể lớn với những phẩm chất khác nhau. Có lúc tôi tham gia sâu vào một số vấn đề. Nhưng khi có người giỏi hơn tôi ở mảng nào đó, tôi sẵn sàng để họ toàn quyền. Với tôi, chức danh không phản ánh chính xác cách chúng tôi vận hành mỗi ngày.”

Dù Kroenke Sports Enterprises (KSE) cũng là một tập đoàn Mỹ, làn sóng chủ sở hữu người Mỹ ngày càng gia tăng (hiện chiếm 22 trong tổng số 44 CLB ở hai hạng đấu cao nhất nước Anh) là một yếu tố quan trọng trong việc ưu tiên một HLV thuần túy. Họ muốn CLB của mình có bản sắc ổn định, lâu dài, không bị chi phối bởi cá tính của một HLV trên băng ghế chỉ đạo. 

Xu hướng hiện đại cho thấy các CLB ngày càng muốn xây dựng bản sắc dựa trên những nguyên tắc do chính bộ máy thể thao đặt ra, thay vì phụ thuộc vào ý thích ngắn hạn của một HLV. Theo số liệu do Hiệp hội HLV Anh (LMA) công bố năm ngoái, thời gian tại vị trung bình của một HLV bị sa thải chỉ là 1,42 năm.

Tuy nhiên, cũng đã xuất hiện những dấu hiệu cho thấy các HLV đang phản kháng lại sự tồn tại mong manh đó. Amorim và Maresca công khai những căng thẳng nội bộ, trong khi đội trưởng Tottenham, Cristian Romero thậm chí còn đăng tải trên Instagram rằng ban lãnh đạo Spurs “chỉ xuất hiện khi mọi thứ suôn sẻ, để nói vài lời dối trá.”

Mô hình HLV thuần túy cũng không được tiếp thêm sức nặng, dù Arsenal của Arteta đang dẫn đầu Premier League, bỏ lại phía sau Manchester City của Pep Guardiola và Aston Villa, đội bóng bổ nhiệm Unai Emery với chức danh HLV thuần túy, nhưng ai cũng hiểu tầm ảnh hưởng của ông vượt xa những giới hạn mà tên gọi đó gợi ra.

Tìm ra sự phù hợp

Người hâm mộ Chelsea đã nhiều lần xuống đường phản đối giới chủ BlueCo, những người hoàn tất thương vụ tiếp quản CLB vào năm 2022. Phương thức điều hành của họ từ lâu đã khiến không ít HLV danh tiếng cảm thấy bức bối, không chỉ Enzo Maresca mà trước đó còn có Thomas Tuchel và Mauricio Pochettino.

Việc bổ nhiệm Liam Rosenior càng tiếp thêm tiếng nói cho phe chỉ trích, rằng các ông chủ Chelsea đang tìm kiếm một HLV trưởng chỉ biết vâng lời, chấp nhận làm việc dưới sự chi phối của các bộ phận chuyên môn.

Tất nhiên, Rosenior đã lập tức bác bỏ quan điểm đó khi xuất hiện trong buổi họp báo ra mắt Chelsea. “Người ta nói làm HLV thuần túy thì chỉ bàn về hệ thống và chiến thuật,” ông chia sẻ. “Nhưng nó chỉ chiếm khoảng 10% công việc. Phần còn lại là tạo ra tinh thần, năng lượng và một nền văn hóa. Dù bạn được gọi là một HLV thuần túy, HLV toàn quyền hay bất cứ danh xưng nào, bản chất công việc vẫn vậy. Nhiệm vụ của tôi là xây dựng một tập thể biết chiến đấu vì nhau, chơi bóng với tinh thần và chất lượng. Đó là điều tôi sẽ tập trung.”

Dù chiến lược của Chelsea đúng hay sai, gồm việc sử dụng… 5 GĐTT, một đội ngũ y tế mà lời khuyên của họ về khối lượng tập luyện của cầu thủ phải được tuân theo, cùng các buổi phản hồi kỹ thuật định kỳ sau mỗi trận dành cho HLV trưởng, điều chắc chắn là họ rất rõ mình muốn gì.

Nhiều nguồn tin tiết lộ với ESPN rằng BlueCo nhanh chóng xác định Rosenior là ứng viên hàng đầu trong một danh sách rất nhỏ, khi loại bỏ các tên tuổi lớn ngay từ đầu. Niềm tin vào mô hình điều hành của họ là tuyệt đối và nhất quán.

Nếu có gì thay đổi, thì đó là quyền kiểm soát thậm chí còn được siết chặt hơn. Maresca từng mang theo 6 trợ lý từ Leicester. Trong khi đó, Rosenior chỉ đưa 3 người từ Strasbourg, gồm trợ lý Justin Walker, HLV đội một Kalifa Cisse và chuyên viên phân tích Ben Warner. Calum McFarlane được thăng chức từ đội U21 Chelsea, còn HLV thủ môn Ben Roberts giữ nguyên vị trí. Chuyên gia đá phạt Bernardo Cueva, người được bổ nhiệm riêng rẽ từ thời Maresca tiếp tục tại vị. Trong khi đó, toàn bộ 6 thành viên ê-kíp của Maresca đều đã rời CLB.

Trái ngược với sự rành mạch ở Chelsea, tình hình tại Manchester United lại mang màu sắc mơ hồ hơn. Việc HLV tạm quyền Darren Fletcher thừa nhận ông phải gọi cho Sir Alex Ferguson để “xin phép” trước khi nhận nhiệm vụ phần nào cho thấy một CLB vẫn chưa thoát khỏi cái bóng quá khứ. Mãi đến năm 2021, M.U mới bổ nhiệm GĐTT và GĐKT, còn Amorim cũng là người đầu tiên trong lịch sử CLB được bổ nhiệm với chức danh HLV thuần túy, thay vì HLV toàn quyền.

Tuy nhiên, các nguồn tin nội bộ nói với ESPN rằng GĐTT Jason Wilcox xem công tác chuyển nhượng là phạm vi quyền hạn của mình, thậm chí công khai thừa nhận ông “không thể không can thiệp” vào công việc của HLV trưởng. Nếu từ bên ngoài nhìn vào, đây là một bức tranh khá rối rắm. 

Carrick chỉ mang theo hai trợ lý cho quãng thời gian 5 tháng cầm quyền, gồm cựu trợ lý tuyển Anh Steve Holland và Jonathan Woodgate, người từng làm việc cùng ông tại Middlesbrough.

“HLV toàn quyền” là danh xưng phải giành lấy

Chuyển nhượng luôn là điểm nóng gây mâu thuẫn. Các nguồn tin cho biết Maresca từng muốn chiêu mộ một trung vệ vào mùa hè năm ngoái sau khi Levi Colwill chấn thương, nhưng được yêu cầu phải tự tìm giải pháp nội bộ. 

Ngược lại, Mikel Arteta đã kiên quyết đấu tranh và giành chiến thắng trong cuộc chiến hậu trường để đưa Mikel Merino về Arsenal từ Real Sociedad vào năm 2024, bất chấp những hoài nghi từ các bộ phận tuyển trạch khác về năng lực lẫn mức phí chuyển nhượng.

Tottenham cũng đang loay hoay với mô hình của riêng mình. Họ bổ nhiệm Fabio Paratici làm đồng GĐTT cùng Johan Lange vào tháng 10, nhưng chỉ vài tháng sau đã xác nhận Paratici sẽ rời CLB để gia nhập Fiorentina.

Thời kỳ mà trưởng bộ phận tuyển trạch và đội ngũ săn cầu thủ là cánh tay phải thân cận của HLV trưởng đã qua. Ngày nay, nhiều HLV yêu cầu được mang theo nhóm tuyển trạch riêng ngay từ khi ký hợp đồng, nhằm đảm bảo họ làm việc với những chuyên gia có chung cách nhìn về bóng đá. Điều đó giúp HLV có tiếng nói từ sớm trong quá trình tuyển mộ, đồng thời gắn chặt họ hơn với chiến lược dài hạn và các quyết định nhân sự của CLB.

Các nguồn tin làm việc trong lĩnh vực tuyển trạch cho biết, dù quyền lực đã dần dịch chuyển khỏi tay HLV, những trường hợp cầu thủ được ký hợp đồng mà không có bất kỳ sự tham gia nào của người đứng đầu ban huấn luyện vẫn cực kỳ hiếm, đến mức gần như không tồn tại ở môi trường các giải đấu hàng đầu châu Âu.

Tuy nhiên, mức độ quyền lực không phải là thứ bất biến. Nếu một GĐTT liên tục mang về những bản hợp đồng gây thất vọng, HLV trưởng hoàn toàn có thể lấy đó làm đòn bẩy để đòi hỏi tiếng nói lớn hơn trong công tác chuyển nhượng. Ngược lại, khi một HLV bắt đầu mát tay, gặt hái thành công và trở thành cái tên được tung hô, không ít người sẽ tận dụng thời điểm đó để mở rộng ảnh hưởng trong việc xây dựng đội hình.  

Điều quan trọng nhất ngay từ đầu vẫn là mô tả công việc và những quyền hạn được ghi rõ trong hợp đồng. Nhưng về cơ bản, những HLV thuần túy muốn vươn lên vị thế toàn quyền thực thụ sẽ cần phải tự mình giành lấy danh xưng ấy.

Arsenal hiểu rằng họ cần một cuộc đại tu văn hóa và đã đặt niềm tin vào Mikel Arteta để thực hiện điều đó. Pep Guardiola xứng đáng với điều đó ngay cả trước khi đặt chân đến Manchester City, khi toàn bộ cấu trúc bóng đá của CLB được thiết kế riêng để thuyết phục ông gia nhập. Unai Emery đã nâng tầm Aston Villa một cách ngoạn mục, đến mức việc trao cho ông nhiều quyền lực hơn gần như là điều không thể chối cãi.

Còn Maresca và Amorim đã đánh cược và thất bại. Gần như chắc chắn họ sẽ không phải là những người cuối cùng.

Theo ESPN