Sự trỗi dậy của vấn nạn "nhét chữ vào miệng" các cầu thủ

Trong lúc cuộc tranh cãi xoay quanh chuyện Cristiano Ronaldo tự ý bỏ ngang đợt tập trung của đội tuyển quốc gia Bồ Đào Nha đang lên đến đỉnh điểm, một người đồng đội cũ của anh lại đổ thêm dầu vào lửa 

Đáp lại những lời cáo buộc từ Ronaldo nhắm vào HLV trưởng Jorge Jesus, Maniche - cựu tiền vệ của Chelsea và ĐTQG Bồ Đào Nha – đã tuyên bố rằng đất nước của anh “đang mắc kẹt với một gã cầu thủ luôn muốn mình phải là ngôi sao duy nhất của đội tuyển.” 

Đó là một lời chỉ trích vô cùng nặng nề. Không ai biết câu nói ấy xuất phát từ đâu, nhưng nó đã lan truyền với tốc độ chóng mặt trên mạng xã hội và thậm chí còn được nhiều cơ quan truyền thông đăng tải lại. 

Đáng tiếc, phát ngôn này hoàn toàn không có thật. Maniche chưa bao giờ nói những lời đó, và anh buộc phải công khai đính chính trên tài khoản Instagram của mình, đồng thời nhắc nhở người hâm mộ cần cẩn trọng hơn trong tương lai. 

Đây không phải là một vấn nạn mới xuất hiện. Những câu trích dẫn bịa đặt đã len lỏi vào các cuộc tranh luận chính trị trong ít nhất một thế hệ qua. Trong bóng đá, chuyện đó cũng chẳng còn xa lạ nữa, nhưng chưa bao giờ hiện tượng này lại xuất hiện nhiều đến thế và cũng chưa bao giờ những phát ngôn giả mạo lại có sức lan truyền cũng như tác động mạnh mẽ đến vậy. 

Trong thời gian diễn ra World Cup 2026, Jurgen Klopp đã trở thành một trong những tiếng nói nổi bật phản đối các khoảng nghỉ tiếp nước. Ông được cho là đã nhận xét rằng “bóng đá đang bị bắt làm con tin bởi đám lãnh đạo ngồi trong những văn phòng điều hoà mát lạnh”, đồng thời mỉa mai các khoảng nghỉ đó là “một chiếc lồng vàng được xây lên vì các nhà tài trợ”. 

Những phát ngôn đó đã xuất hiện ở khắp mọi nơi. Các cựu cầu thủ đã chia sẻ chúng, và ít nhất một tờ báo lớn của Pháp cũng đăng tải, tin rằng Klopp đã đưa ra những nhận định này trong một cuộc phỏng vấn với đài truyền hình ARD của Đức. 

Nhưng trong suốt World Cup, Klopp chỉ làm việc độc quyền cho Magenta TV. Ông chưa từng nói chuyện với ARD. Dù vậy, sự thật đó vẫn chẳng thể cản trở việc thông tin này được lan truyền với tốc độ chóng mặt; Klopp tự dưng được ca tụng rộng rãi vì đã giáng cho “phát minh” bị căm ghét của Gianni Infantino một đòn thích đáng. 

Đó là một mùa hè đầy rẫy những tin vịt. Kevin De Bruyne chắc chắn chưa bao giờ nói rằng tân binh Enzo Fernandez của Manchester City “còn khuya mới được ngồi cùng mâm với tôi”, HLV trưởng Roberto De Zerbi của Tottenham không hề thảo luận công khai về khả năng chiêu mộ Mason Greenwood, và Thierry Henry cũng chẳng hề vận động hành lang để Manchester City phải nhận án phạt nặng hơn việc chỉ bị trừ điểm sau khi ủy ban độc lập đưa ra kết luận về những vi phạm tài chính của CLB này.

Mới đây nhất, Ainsley Maitland-Niles cũng đã bị “nhét chữ vào mồm” một lời giải thích về lý do vì sao anh không “quỳ gối” trước trận đấu giữa Everton và Chelsea. Khỏi phải nói, Maitland-Niles cho đến nay chưa hề đưa ra bất kỳ bình luận công khai nào về chuyện này cả. 

Một số vụ bịa đặt có vẻ vô hại, nhưng trong những trường hợp khác, chúng có thể gây ra tổn hại nghiêm trọng đến danh dự của một cá nhân, hoặc khiến người bị “nhét chữ” phải hứng chịu vô vàn lời lăng mạ trên mạng. Giống như Maniche, Henry cũng đã phải dùng tài khoản Facebook của mình để thanh minh cho bản thân. 

Việc bịa đặt ra những câu trích dẫn rồi gán chúng cho một người nổi tiếng nào đó là một chiêu trò có thể mang về bộn tiền. Mỗi nền tảng mạng xã hội có những cơ chế trả thưởng khác nhau cho lượng tương tác, nhưng nhìn chung, cứ thu hút được sự chú ý là có thể kiếm ra tiền. 

Thủ thuật phổ biến nhất tương đối đơn giản. 

Mạng xã hội X là một nguồn cung cấp dồi dào những phát ngôn giả mạo mỗi ngày, và các tài khoản hoạt động trên nền tảng này thường tuân theo một công thức nhất định. 

Một tài khoản có tích xanh sẽ đăng tải những câu trích dẫn, thường được đặt phía trên một bức ảnh tĩnh chụp nhân vật đang phát biểu. Dưới đây là một ví dụ liên quan đến Zlatan Ibrahimovic, trong đó anh được cho là đã nhận xét về chất lượng màn trình diễn của Lamine Yamal trước Galatasaray ở Champions League: 

Sau đó, những câu trích dẫn này sẽ được sao chép lại bởi các tài khoản tổng hợp tin tức. Đây là những tài khoản mạng xã hội tồn tại để nhắc lại và khuếch đại các tin tức nóng hổi. Chúng liên tục dẫn lại nội dung của nhau, chất chồng những “nguồn tin” giả tạo lên nhau, qua đó tạo thành một chuỗi dẫn chứng đồ sộ đến mức chẳng còn mấy ai muốn đặt câu hỏi hay kiểm chứng nữa. 

Cuối cùng, sự thật cũng được đính chính. Những câu trích dẫn giả mạo âm thầm biến mất. Vấn đề nằm ở chỗ số người nhìn thấy hoặc quan tâm đến thông tin đính chính thường ít hơn rất nhiều, điều đó đồng nghĩa với việc, đối với nhiều người, mớ trích dẫn bịa đặt kia vẫn là sự thật. 

Một nhân viên của một công ty đại diện thể thao lớn, yêu cầu giấu tên vì không được phép phát biểu công khai về vấn đề này, chia sẻ với tờ The Athletic rằng việc lên tiếng đôi co với các câu trích dẫn giả mạo không phải lúc nào cũng đáng thực hiện: “Cho đến nay, chúng tôi chưa gặp phải hệ quả nào thực sự tiêu cực. Tình trạng này vẫn thường xuyên xảy ra và đúng là mọi người cũng bực bội vì nó. Nhưng bạn có thể tự khiến mình phát điên và lãng phí rất nhiều thời gian khi cố gắng kiểm soát một thứ vốn sẽ nhanh chóng tự biến mất. Nếu đó là vấn đề có thể khởi kiện về mặt pháp lý thì dĩ nhiên lại là chuyện khác, nhưng chúng tôi chưa bao giờ gặp trường hợp đó cả”. 

Vậy tại sao chiêu bài này lại hiệu quả ngay từ đầu? Và tại sao nó ngày càng trở nên phổ biến? 

Hiện nay, dấu tích xanh xác thực đã trở thành một “mặt hàng” được X bày bán, qua đó giúp cho nhiều tài khoản dễ dàng có được một vẻ ngoài đáng tin cậy. Những công cụ dịch tự động thì giúp các bài đăng trên nền tảng này tiếp cận người dùng bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của họ. Ngoài ra, việc sử dụng phần mềm dịch thuật cũng có thể giúp che giấu những dấu hiệu cho thấy một câu trích dẫn là hàng giả. Chẳng hạn, vì câu bình luận “chiếc lồng vàng được xây dựng cho các nhà tài trợ” của Klopp chưa từng xuất hiện bằng tiếng Đức, nên người ta đã dễ dàng bỏ qua sự gượng gạo trong cách diễn đạt của nó.

Trí tuệ nhân tạo cũng đang ngày càng trở nên hiệu quả hơn. Khi được phân tích bởi các công cụ phát hiện AI, những câu trích dẫn giả mạo thường nhanh chóng bị vạch trần là do AI tạo ra, nhưng khả năng “xào nấu” của chúng vẫn đang càng lúc càng tinh vi, đủ sức thuyết phục được lòng tin của nhiều người. 

Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ dừng lại ở đó. 

Joe Sayers là giám đốc phụ trách mảng thông tin thể thao tại Signify Group, một công ty chuyên bảo vệ các cá nhân và tổ chức trước những tổn hại về danh tiếng trên môi trường trực tuyến.

“Câu hỏi về lý do tại sao mọi người tương tác với những nội dung này, hoặc làm thế nào mà họ lại dễ dàng sập bẫy các câu trích dẫn giả mạo ấy, có rất nhiều tầng nguyên nhân khác nhau,” ông chia sẻ với The Athletic. “Thường thì sẽ có một hình thức câu kéo tương tác nào đó diễn ra, nhiều khả năng là có sự tham gia của các ‘tài khoản bot’. Đó là giai đoạn một. 

“Sau đó, bạn có những người dùng thực sự bị sập bẫy; họ sẽ tạo ra giai đoạn khuếch đại tiếp theo. Phân khúc người dùng này thường không đông, nhưng việc họ đóng vai trò ‘xác nhận’ những bài đăng ấy chỉ càng giúp chúng lan truyền xa hơn. 

“Ngoài ra, còn có một phân khúc người dùng khác chỉ quan tâm đến việc củng cố quan điểm sẵn có của bản thân. Ví dụ, bạn không thích một cầu thủ nào đó, rồi bạn nhìn thấy một câu nói từ một chuyên gia phân tích chỉ trích cầu thủ ấy, và thế là bạn chia sẻ nó. Nhu cầu phải chứng minh rằng mình đúng, đặc biệt là trong những cuộc tranh luận bóng đá, có sức mạnh rất lớn và nó khiến người ta cứ thế lao theo một hướng mà phớt lờ mọi dấu hiệu cảnh báo rõ ràng”. 

Khía cạnh mà Sayers đề cập sau cùng cũng chính là chi tiết thú vị nhất. Markus Marshall, người đứng đầu bộ phận phụ trách thành công của khách hàng và nhân viên tại RANE - một công ty tiếp thị kỹ thuật số, chia sẻ với The Athletic: “Bóng đá là một mảnh đất cực kỳ màu mỡ cho những câu trích dẫn bịa đặt, bởi vì việc ủng hộ một CLB gắn kết rất chặt chẽ với bản sắc cá nhân của mỗi người. 

“Một câu nói ca ngợi đội bóng của bạn hoặc chế giễu đội mà bạn ghét có thể khiến bạn cảm thấy vô cùng hả hê, thoả mãn trước khi bạn kịp nghĩ xem nó có thật hay không. Phần lớn mọi người sẽ nhanh chóng bị cám dỗ bởi nhu cầu: ‘Câu trích dẫn này có chứng minh cho quan điểm của mình là đúng hay không?’ thay vì đặt câu hỏi: ‘Người đó có thực sự nói như vậy không?’” 

Ví dụ, hồi đầu tháng 10, Vinicius Junior đã phải nhận thẻ đỏ vì kéo tóc Nathan Saliba trong chiến thắng 1-0 của Real Madrid trước Villarreal. Cùng tối hôm đó, một tài khoản có tích xanh đã “nhét chữ vào mồm” Kylian Mbappé, gán cho anh những lời bình luận về vụ việc này như sau: “Vini là một cầu thủ tuyệt vời, và tôi muốn cậu ấy có mặt trên sân cùng mình, giúp chúng tôi giành chiến thắng trong các trận đấu và chinh phục những danh hiệu. 

“Nhưng chúng tôi cần cậu ấy tập trung vào bóng đá và tránh những tình huống như thế này. Là đồng đội của cậu ấy đồng nghĩa với việc phải ủng hộ cậu ấy, nhưng điều đó không có nghĩa là phải giả vờ rằng cậu ấy làm đúng trong khi thực tế là cậu ấy đã sai”. 

Vì một trong những luận điểm thường xuyên được dư luận sử dụng để công kích Vinicius Jr liên  quan đến cách anh thể hiện cảm xúc, nên việc được nghe Mbappé đưa ra quan điểm tương tự do đó đã trở thành một chiếc bẫy vô cùng hấp dẫn đối với công chúng. 

Tuy nhiên, Marshall cũng đưa ra một lời cảnh báo: “Tôi nghĩ chúng ta nên cẩn trọng trước khi vội vàng cho rằng tất cả những ai mắc phải cái bẫy này đều là những kẻ ngu ngốc. Câu hỏi hữu ích hơn cần đặt ra là: Điều gì sẽ xảy ra với khả năng phán đoán của chúng ta trước một thông tin mang tới những thứ mà chúng ta mong muốn - được xác nhận rằng mình đã đúng, sự giải trí hoặc cảm giác thuộc về một cộng đồng? 

“Việc bấm nút ‘share’ thường được thúc đẩy bởi nhu cầu được hoà nhập, được gắn kết với một cộng đồng nào đó cũng nhiều không kém gì niềm tin vào nội dung được chia sẻ. 

“Mọi người sử dụng các nội dung về bóng đá để thể hiện lòng trung thành, mua vui cho bạn bè và tham gia vào những cuộc đối đầu giữa các đội bóng. Một câu trích dẫn bịa đặt vẫn có thể phục vụ các mục đích xã hội đó ngay cả khi độ tin cậy của nó rất đáng ngờ”. 

Một yếu tố khác cũng cần được tính đến chính là thời gian. 

“Để bịa ra một câu nói chỉ mất khoảng vài giây là cùng,” Marshall giải thích. “Nhưng việc xác minh xem câu nói đó có thực sự xuất hiện trong một cuộc họp báo, một buổi phỏng vấn hay một chương trình truyền hình hay không  thì lại đòi hỏi tương đối nhiều công sức. Trong khi đó, người chia sẻ nó lại lập tức nhận được ‘phần thưởng’ là sự tương tác hoặc một cuộc tranh cãi sôi nổi”. 

Tính đến nay, bài đăng “nhét chữ vào mồm” Mbappé được đề cập ở trên đã thu hút hơn 600.000 lượt xem. 

Cũng chính tài khoản ấy đã xài lại chiêu trò này chỉ 24 giờ sau đó, dù lần này là theo một cách ít rủi ro hơn. Sau chiến thắng 3-0 của Manchester City trước Liverpool tại Anfield - trận đấu có bước ngoặt là chiếc thẻ đỏ của Ryan Gravenberch - “nạn nhân” được tài khoản này chọn để  “nhét chữ” chính là Jamie Carragher, trong đó ông bị kể là đã nổi cơn thịnh nộ trước chất lượng công tác trọng tài. 

“Premier League luôn tự quảng cáo mình là giải VĐQG hấp dẫn nhất thế giới”, bài đăng viết. “Thế nhưng những quyết định kiểu này lại khiến tất cả mọi người chỉ bàn tán về trọng tài thay vì bóng đá”. 

Tất nhiên, Carragher không hề nói bất cứ điều gì như vậy, nhưng bài đăng đó vẫn thu hút gần 100.000 lượt xem, và phần lớn bình luận bên dưới đều ca ngợi ông vì đã thẳng thắn lên tiếng. Chuyện này cũng dễ hiểu, bởi quan điểm chỉ trích các trọng tài Premier League vốn là một “content” thường được rất nhiều người chia sẻ.

Tình trạng này đã xảy ra sau mỗi trận đấu lớn tại Premier League. Carragher thường xuyên trở thành mục tiêu, nhưng Gary Neville, Micah Richards, Henry (lại một lần nữa) và gần như là bất kỳ cựu cầu thủ hay huấn luyện viên nào đang làm việc trong lĩnh vực truyền thông cũng đều có thể trở thành nạn nhân.

Nhiều tài khoản có lịch sử đăng bài kéo dài từ tận kỳ World Cup vừa qua. Xét đến những biện pháp xử lý lẽ ra có thể được thực hiện trong suốt quãng thời gian ấy, việc chúng vẫn tồn tại được lâu đến vậy là một “chiến tích” thực sự đáng chú ý.

Tuy một số tài khoản có đề cập rằng nội dung chúng đăng tải chỉ là sản phẩm hư cấu trong phần tiểu sử, nhưng dòng thông tin ấy lại không hề hiển thị với những người xem bài đăng trên bản tin của mình. Không rõ liệu điều đó có giúp chúng được miễn trừ trách nhiệm dưới bất kỳ hình thức nào hay không. Nền tảng X đã không phản hồi yêu cầu bình luận từ The Athletic. 

Dù không liên quan đến những vấn đề chính trị hay xã hội, nhưng xu hướng này trong giới thể thao vẫn cho thấy một sự can thiệp và thao túng đáng lo ngại đối với danh tiếng của các cá nhân, và mọi dấu hiệu đều cho thấy vấn nạn này sẽ chỉ ngày càng trở nên tồi tệ hơn.

Theo Sebastian Stafford-Bloor, The Athletic