Gianni Brera: Người viết sử cho Calcio

 

Trích dẫn vừa nêu trên chính là câu nói vô cùng nổi tiếng của nhà phê bình bóng đá vĩ đại nhất nước Ý, Gianni Brera - người từng được xem như một nhà phát minh chiến thuật, một kẻ tiên phong trong lĩnh vực “khái niệm hóa” lý thuyết bóng đá nói chung và một thiên tài có tầm ảnh hưởng cực kỳ quan trọng đến bóng đá thế giới, đặc biệt là nền bóng đá Italia.

 

 

Sinh năm 1919 tại một ngôi làng hẻo lánh ở phía Bắc tỉnh Pavia, xứ Padania, tuổi thơ của Gianni Brera gắn liền sâu đậm với những phong tục tập quán vùng Lombardy. Chính những ngày tháng được theo đuổi đam mê cùng trái bóng tròn trên khắp những nẻo đường thôn quê, nơi chứng kiến hai con sông Po và Olona hòa quyện với nhau, đã ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành con người Gianni Brera sau này, một kẻ cầm bút chỉ thích sử dụng… ngôn ngữ địa phương.

 

Ngay từ khi mới 17 tuổi, Brera đã bắt đầu “tập tành” viết lách về bóng đá cho tạp chí Guerin Sportivo, một trải nghiệm khá thú vị giúp ông sớm định hình được những gì cơ bản nhất của bóng đá. Sau thời điểm tốt nghiệp chuyên ngành khoa học chính trị thuộc đại học Pavia vào năm 1943, do những tác động tiêu cực đến từ Thế Chiến thứ Hai, Gianni Brera buộc phải nhập ngũ vào một binh đoàn lính nhảy dù. Mặc dù vậy, dưới tư cách là một “sản phẩm” của phong trào chống chủ nghĩa phát xít, sau khi chính thức xuất ngũ, ông đã quyết định tham gia vào lực lượng Val d’Ossola nhằm chống lại chế độ Mussolini.

 

Trên thực tế, Brera từng nhiều lần chia sẻ rằng bản thân mình chưa bao giờ bắn bất cứ một phát đạn nào trong suốt cuộc đời binh nghiệp tương đối ngắn ngủi. Tất nhiên, không ai kiểm chứng hay xác nhận được tuyên bố này, nhưng có lẽ, chính câu chữ mới là thứ vũ khí mạnh mẽ nhất giúp người đàn ông gốc Padania định hình cả nền bóng đá Ý đương đại. Khi chiến tranh kết thúc, Gianni Brera được nhận vào làm việc cho tạp chí La Gazzetta dello Sport và đến năm 30 tuổi, ông đã trở thành biên tập viên trẻ nhất trong lịch sử tờ báo màu hồng.

 

 

Cần phải nhấn mạnh rằng, Italia trong quá khứ vốn không phải một quốc gia thực thụ cho đến trước thời điểm nhà cách mạng Garibaldi thống nhất nước Ý vào thập niên 1870. Hệ quả, trong những giai đoạn tiếp theo, thậm chí đến tận thế kỷ XX, số lượng những người Italia nói “tiếng Ý chuẩn” vẫn là hết sức hạn chế. Đối với đất nước nằm dọc theo chiều dài bán đảo Apennini này, những giá trị mang đậm tính chất vùng miền bao giờ cũng được xem như một thứ đặc sản không thể thay thế.

 

Bản thân Gianni Brera từng thừa nhận ông chỉ thích tư duy bằng ngôn ngữ quê hương Padania của mình, thứ tiếng “redefossiano” truyền thống mang theo âm hưởng vùng Lombardy. Mặc dù vậy, xuyên suốt trong sự nghiệp, Brera đã thực sự thành công dựa vào khả năng sử dụng phương ngữ vô cùng đa dạng. Bên cạnh thứ tiếng Lombardy mẹ đẻ, hầu hết các thể loại ngôn ngữ đặc thù khác như tiếng Napolitani, Romani, Calabrese, Siciliani, Campania hay Tuscany… đều được ông áp dụng một cách thuần thục trong những bài viết liên quan đến bóng đá. Đây cũng chính là yếu tố quyết định biến Gianni Brera trở thành một cây viết thể thao theo kiểu quần chúng, thậm chí xa hơn là giữ vai trò gắn kết một đất nước mà cho đến tận ngay nay vẫn còn tồn tại vô số khác biệt đáng kể giữa các vùng miền với nhau.

 

Theo quan điểm của Brera, bất kỳ thứ ngôn ngữ nào đi chăng nữa, đều phải chân thực và gần gũi với cuộc sống con người. Và bóng đá cũng tương tự, bởi khi mà người ta có thể trò chuyện về nó một cách thoải mái nhất, đồng nghĩa rằng mọi thứ xung quanh trái bóng tròn sẽ sớm đọng lại trong tâm trí mọi người. Cuộc đời của Gianni Brera, dường như được sinh ra là để nhận sứ mệnh này từ Chúa trời…

 

 

Có rất nhiều thuật ngữ bóng đá thú vị đã được Brera phát minh trong suốt những năm tháng sự nghiệp lẫy lừng của mình, tiêu biểu như khái niệm “Libero” chẳng hạn. Chính Gianni Brera từng viết trong một trận đấu giữa Juventus và AC Milan vào năm 1950, khi ấy vẫn còn đang sử dụng đội hình WM cổ điển: 

Libero là một cầu thủ chơi tự do không nhất thiết phải tham gia vào nhiệm vụ kèm người. Gianni Brera

Mặc dù vậy, do những ảnh hưởng nặng nề trong giai đoạn hậu Thế chiến thứ hai, mà nước Ý dưới tư cách một quốc gia bại trận, đã phần nào khiến cho Brera có nhiều suy nghĩ về một hệ thống chiến thuật mới theo kiểu thực dụng. Trong mắt người đàn ông sinh thành ở vùng Pavia, người Italia đơn giản chỉ là một dân tộc thua thiệt hoàn toàn so với các nước châu Âu khác, đặc biệt là về mặt thể chất nói chung. Do đó, tư duy cùng sự cải cách chiến thuật, cũng chính là giải pháp duy nhất mà Brera hướng tới nhằm mục đích khỏa lấp những hạn chế này. Để rồi, Catenaccio, một thứ bóng đá vĩ đại đã được khai sinh.

 

Khởi nguồn từ những nền móng cơ bản của vị HLV người Áo, Karl Rappan, với chiến thuật phòng ngự phản công theo mô hình đơn giản nhất, Gianni Brera đã nhiều lần khẳng định: “Một trận đấu hoàn hảo phải kết thúc với tỷ số 0-0”. Chính bởi vậy, trước khi muốn làm một điều gì đó khác biệt, người Ý cần phải học cách đứng vững để không phải đón nhận thất bại… Tất nhiên, người đã trực tiếp hoàn thiện hệ thống Catenaccio không phải Brera mà là Helenio Herrera, chiến lược gia huyền thoại của Inter Milan. Thế nhưng, ngay cả về sau, mỗi khi phải nhắc đến thứ đặc sản theo kiểu “boong-ke” của người Ý, cũng chẳng ai dám phủ nhận vai trò tiên phong của người đàn ông gốc Lombardy này.

 

Những năm tháng “được” trải nghiệm cuộc đời binh nghiệp từ cuộc Chiến tranh Thế giới lần thứ Hai mặc dù không quá dài nhưng cũng tác động đáng kể đến suy nghĩ và con người của Gianni Brera sau này. Thực tế cho thấy, có khá nhiều khái niệm mà Brera từng sử dụng như thể ông muốn dẫn dắt người xem bóng đá bước vào một cuộc chiến thực sự, đơn cử như thuật ngữ “Flomboriele”, cách gọi những tiền đạo săn bàn thuần túy chẳng hạn. Xuất phát từ hai tiếng gốc “sling” và “rombola” (hiểu nôm na là bắn nhau), Brera muốn mô tả một chân sút thượng thặng không khác nào… những khẩu pháo trên chiến trường. Hoặc thay vì nói “bàn thắng” giống như thông thường, Brera lại thường xuyên sử dụng một từ có nguồn gốc La-tinh là “Goleador”, qua đó nhằm nhấn mạnh sự khắc nghiệt của từng trận đấu.

 

Mặc dù vậy, đóng góp lớn lao nhất của Gianni Brera trên phương diện “từ vựng bóng đá” có lẽ chính là thuật ngữ “Centrocampista”, đồng nghĩa với khái niệm tiền vệ bây giờ. Trong khoảng thời gian mà người Anh dần chuyển từ đội hình WM cũ kỹ lạc hậu sang vận hành theo phong cách của người Ý hoặc Hà Lan, chiến thuật bóng đá cũng bắt đầu đặt trọng tâm nhiều hơn vào tuyến giữa. Khi ấy, Brera hiểu rằng cần phải đưa ra một cách thức mới để diễn giải chính xác những cầu thủ làm nhiệm vụ kiểm soát khu vực trung tuyến. Và kết quả cuối cùng, Centrocampista đã ra đời.

 

 

Nhà báo nổi tiếng bậc nhất Italia, ông Indro Montanelli từng nhận xét: “Cả sự nghiệp của Gianni Brera chính là một chuỗi dài những trận cuộc chiến không hồi kết”. Với khả năng lý luận siêu hạng về thế giới quan bóng đá nói chung, ông có thể chứng tỏ rằng mình hiểu biết và đúng đắn hơn bất kỳ ai trên cõi đời này. Thế nhưng, trong trường hợp phải đánh giá ở một khía cạnh công bằng hơn, Brera xem chừng cũng là một con người hơi ích kỷ, thậm chí nếu không muốn nói là bảo thủ, một mặt trái rõ ràng đến từ sự vĩ đại trong ông.

 

Gianni Brera sẵn sàng “thần thánh hóa” những huyền thoại đến từ miền Bắc đất nước Italia, tiêu biểu như Giacinto Facchetti, người từng được ông mô tả như một cầu thủ… hoàn hảo. Nhà phê bình bóng đá sinh năm 1919 cho rằng những cầu thủ xuất sắc nhất nước Ý đều xuất thân từ phương Bắc. Hệ quả là những cuộc tranh cãi nảy lửa giữa Brera cùng nhóm người “không thể” ủng hộ ông đã xuất hiện như một lẽ tất yếu. Dẫu vậy, tại một đất nước có xu hướng “tự cô lập” như Italia, những gì thuộc về giáo lý của Brera vẫn hoàn toàn được chấp nhận một cách tự nhiên, ngay cả khi phần lớn các quốc gia châu Âu khác đã chuyển sang theo đuổi phong cách Total Football (Bóng đá tổng lực) của người Hà Lan.

 

Phải đến tận những năm cuối thập niên 90 thế kỷ trước, sau khi Arrigo Sacchi, một người từng bị cả nước Ý xem như… kẻ đến từ hành tinh khác với thứ tư duy bóng đá “kiểm soát không gian” hết sức lạ lẫm cùng hệ thống phòng ngự khu vực (Zona Mista), liên tiếp chinh phục châu Âu trong màu áo AC Milan vĩ đại, lúc này thứ quan điểm có phần hạn hẹp về “bóng đá phản công” của Gianni Brera mới bắt đầu chính thức sụp đổ. Trước thềm trận chung kết Cúp C1 năm 1989 giữa Rossoneri và Steaua Bucharest, Brera tin rằng những người Romania chính là bậc thầy về bóng đá và Milan chỉ có thể mơ mộng đến chiến thắng nếu như chấp nhận chơi phòng ngự phản công, theo khuôn mẫu Catenaccio đã bám rễ tại Italia suốt vài thập kỷ. Tuy nhiên, Sacchi đã không làm vậy. Thay vào đó, vị chiến lược gia vĩ đại của CLB chủ sân San Siro quyết định nghe lời một cậu học trò, Ruud Gulit, người lớn tiếng tuyên bố trước trận rằng: “Chúng ta sẽ kết liễu họ ngay từ những giây đầu tiên”. Chung cuộc, Milan đã giành chiến thắng 4-0.

 

Tháng Mười Hai năm 1992, Gianni Brera qua đời sau một tai nạn xe hơi đáng tiếc, để lại niềm tiếc thương vô hạn đối với những người Ý. Không ai có thể phủ nhận cuộc đời của người đàn ông gốc Lombardy này chính là sự đan xen giữa những mảng màu đen trắng, tuy nhá nhem nhưng tràn đầy mê hoặc. Để rồi sau tất cả những năm tháng miệt mài cống hiến và “chiến đấu” không ngừng nghỉ, ông đã để lại cho Calcio một di sản bất tử, một thứ ngôn ngữ bóng đá điển hình mang theo chính linh hồn của Brera.

 

Bóng đá Italia và những gì thuộc về nó, sẽ không thể nào tách rời được cái tên Gianni Brera, người viết sử cho Calcio, chắc chắn là như vậy…

*Bài viết có tham khảo tài liệu từ bài "Gianni Brera: The Godfather of Calcio writings" trên These Football Times.