Khi Vincent Kompany đổ gục xuống sân tập Sabener Strasse của Bayern Munich hồi tháng 10, cả thế giới bóng đá không khỏi bàng hoàng.
| Ảnh: Josef Hildenbrand/AFP via Getty Images |
Cựu trung vệ người Bỉ là một trong những nhà cầm quân trẻ tuổi sáng giá nhất làng túc cầu hiện nay. Anh mới chỉ 40 tuổi, vậy mà giờ đây lại phải nhập viện khẩn cấp.
Nguyên nhân được xác định là do tình trạng kích ứng màng não. Thực ra, những lời cảnh báo đã xuất hiện từ trước - sức khỏe của Kompany vốn đã bất ổn từ tuần trước đó. Trong cuộc đối đầu với RB Leipzig ở Bundesliga, anh đã phải nằm bẹp trong văn phòng của mình lúc trận đấu tạm nghỉ giữa hai hiệp. Vài ngày sau, dù được miễn tham gia các hoạt động truyền thông trước thềm trận đại chiến Champions League với Arsenal, anh vẫn cố gắng gượng trở lại đường biên chỉ đạo trận đấu, sau đó lại tiếp tục hoàn tất trọn vẹn lịch trình phỏng vấn ngập mặt.
Chỉ 48 tiếng sau, anh đã phải nằm gọn ở khoang sau xe cấp cứu.
Kompany hiện đã xuất viện, nhưng phía Bayern vẫn giữ im lặng về thời điểm anh có thể trở lại làm việc. Sức khỏe quan trọng hơn bóng đá vốn là chân lý hiển nhiên chẳng cần phải bàn cãi, thế nhưng môn thể thao vua từ lâu đã tôn vinh thói quen vắt kiệt sức lực cho công việc như một thứ “huy chương danh dự”, và Kompany chỉ là nạn nhân mới nhất cho thấy sự độc hại tột cùng của lối làm việc này.
Năm 2011, Ralf Rangnick từng phải từ chức HLV trưởng của Schalke vì kiệt quệ cả về thể chất lẫn tinh thần, đồng thời thừa nhận mình cần phải học cách chăm sóc bản thân tốt hơn. Khi Pep Guardiola tuyên bố chia tay Barcelona vào tháng 4/2012, ông bộc bạch rằng “thời gian đã bào mòn tôi nặng nề” và “mỗi sáng thức dậy, tôi không còn cảm thấy mình như trước nữa”.
Những ai còn nhớ buổi họp báo ấy cùng ánh mắt vô hồn của Guardiola đều hiểu rằng ông không hề nói quá; bốn năm sống và làm việc trong “lò lửa” khốc liệt đó là quá đủ để bòn rút sinh lực một con người. Chiến lược gia người Catalunya đã phải trốn sang New York ròng rã một năm, nơi ông chơi cờ vua với Garry Kasparov, mới có thể tìm lại chính mình.
Đây cũng không phải là chuyện chỉ xuất hiện trong thế giới bóng đá hiện đại. Trong cuốn sách Provided You Don’t Kiss Me, tác phẩm ghi lại cuộc hành trình theo chân Brian Clough của tác giả Duncan Hamilton, nhà báo này đã kể về một cuộc gặp với Peter Taylor, trợ lý của Clough. Lúc đó là năm 1982, và Taylor khi ấy bị những nỗi lo âu bủa vây nặng nề tới mức đinh ninh rằng văn phòng của mình đã bị cài thiết bị nghe lén.
Hamilton viết: “Tôi từng tận mắt chứng kiến những hậu quả khủng khiếp của áp lực tột độ. Taylor hoàn toàn tỉnh táo, nhưng vẻ ngoài và giọng điệu của ông ấy thì lại chẳng khác nào một kẻ nghiện rượu đang lảm nhảm, mất phương hướng và đầu óc rối loạn.”
Không lâu sau đó, Taylor đã từ chức.
Đây là một căn bệnh đã thấm sâu vào từng ngóc ngách của ngành công nghiệp bóng đá. The Athletic đã có những cuộc trò chuyện với nhiều nhân vật làm việc ở các vị trí khác nhau để tìm lời giải cho câu hỏi: Vì sao môn thể thao này lại có thứ ma lực khủng khiếp dẫn dụ con người ta làm việc đến tận cùng giới hạn của bản thân, thậm chí vượt qua cả lằn ranh sinh tử? (những người tham gia phỏng vấn đều yêu cầu được giấu tên).
Chủ tịch của một CLB đang chinh chiến tại Europa League mùa này đã đưa ra một góc nhìn tổng quát cho vấn đề này:
“Ai cũng mải miết tìm kiếm cách để giỏi hơn, và kết quả thì cứ liên tục đập thẳng vào mặt họ không thương tiếc,” ông nhận định với The Athletic.
“Nếu bạn là dân làm văn phòng hay trong một lĩnh vực kinh doanh nào đó, chu kỳ đánh giá kết quả thường là theo quý hoặc theo năm. Còn trong bóng đá, thứ áp lực ấy ập tới 2 lần mỗi tuần.
“Những kỳ vọng đang bị bóp méo một cách trầm trọng. Thử làm khảo sát 20 đội bóng ở bất kỳ giải đấu nào trước khi mùa giải khởi tranh mà xem, chẳng ai nhận mình sẽ đứng bét bảng cả đâu. Dù ít hay nhiều, ai cũng ảo tưởng thực lực của mình cao hơn thực tế. Có những đội về đích ở vị trí thứ 9 nhưng cứ đinh ninh mình đáng lẽ ra phải đứng thứ 6. Có những tập thể phải trầy trật với cuộc chiến trụ hạng dù hồi đầu mùa đã mơ mộng được an vị ở giữa bảng.”
| Ảnh: Guardiola trong những tháng cuối cùng tại Barcelona. David Ramos/Getty Images |
Khi thành tích không khớp với kỳ vọng, dù những kỳ vọng ấy là thực tế hay ảo tưởng, con người ta lại bị thôi thúc điên cuồng tìm kiếm nguyên nhân. Vị chủ tịch nói thêm: “Tỷ lệ trảm tướng và thay máu nhân sự thì cao ngất ngưởng, khiến bạn luôn sống trong nỗi sợ mất việc. Nếu chỉ cần cày cuốc thêm vài tiếng là có thể giữ lấy công việc và kiếm tiền nuôi gia đình, thì ai cũng sẵn sàng đánh đổi hết cả. Đó là lý do bạn phải biền biệt vắng nhà, phải liên tục sống xa gia đình..
“Còn lịch trình thì điên rồ hết chỗ nói. Chỉ cần thua một trận, HLV sẵn sàng tước luôn ngày nghỉ của các cầu thủ để nhồi thêm một buổi tập. Đó là một vòng luẩn quẩn không có lối thoát.”
Một cựu tiền vệ từng chinh chiến ở hệ thống EFL của bóng đá Anh vô cùng thấm thía cái vòng luẩn quẩn ấy.
“Tôi nhớ có lần đội của mình thua một trận sân khách vào tối thứ Ba. Hôm đó quả thật là chúng tôi đã chơi cực kỳ tệ. Thế nhưng khi vừa lết về đến nơi lúc 2 giờ sáng, HLV trưởng đã tuyên bố toàn đội phải có mặt tại sân tập lúc 10 giờ sáng hôm sau.
“Làm vậy thì được tích sự gì hay không, hay chỉ để ông ấy có cớ báo cáo với báo chí rằng đội bóng vẫn đang rất chăm chỉ và tạo ra cái vỏ bọc bận rộn? Ai dám ho he phàn nàn thì xác định là hết đường ra sân. Nhưng giờ nghĩ lại thì tôi thực sự thấy thương cho ông ấy. Rõ ràng là ông ấy đang tuyệt vọng và cảm thấy mình buộc phải làm một cái gì đó.”
Cựu cầu thủ này thừa nhận rằng khi lớn tuổi hơn, chính anh cũng dần hình thành những thói quen tương tự: “Tôi bị ám ảnh bởi việc săm soi từng đoạn video băng hình về chính mình. Ở một CLB cũ, chúng tôi liên tục nhận được các clip phân tích sau mỗi trận đấu, trong khi hợp đồng của tôi thì sắp đáo hạn.
“Tôi bắt đầu ôm điện thoại xem mấy đoạn video ấy ngay cả khi đã nằm trên giường ngủ. Cứ hễ lúc nào không làm việc gì đó mà tôi nghĩ là có thể ‘cải thiện cơ hội kiếm hợp đồng mới’ thì tôi lại có cảm giác tội lỗi như thể mình đang phí phạm thời gian.”
Tình trạng phong độ của bản thân, những lời chỉ trích trên mạng xã hội và sự phán xét từ bên ngoài đều tác động mạnh đến các cầu thủ. Một nguồn tin của The Athletic tiết lộ rằng trong mùa giải 2024/25, một ngôi sao thuộc biên chế một CLB lớn tại châu Âu đã căng thẳng đến mức trước các trận đấu Champions League, anh ta bắt đầu sử dụng thuốc ngủ với liều lượng đáng báo động vào đêm trước trận. Cầu thủ này hoàn toàn mù quáng trước những rủi ro ch/ết người cho đến khi vô tình thú nhận thói quen độc hại đó với bác sĩ của CLB.
Các cầu thủ vật lộn với nỗi đau không được cho ra sân thi đấu để rồi rất dễ rơi vào vòng xoáy tự dằn vặt và soi xét bản thân một cách thái quá. Tuy nhiên, tình trạng kiệt quệ về cảm xúc - một vấn đề đang lan rộng trong bóng đá - không chỉ là thảm họa của riêng các cầu thủ và huấn luyện viên.
Dan Parnell, Giám đốc điều hành của Hiệp hội Giám đốc Thể thao (Association of Sporting Directors), đã đưa ra một lời giải thích khá ngắn gọn cho câu hỏi vì sao “văn hóa cày ải đến kiệt quệ” lại phổ biến đến vậy trong thế giới bóng đá: “Biên độ thành bại quá đỗi mong manh, còn sự soi mói thì phóng đại đến mức khủng khiếp - thế là thứ đức tin ‘ai cày cuốc trâu bò hơn, kẻ đó sẽ thắng’ được sinh ra.
“Thật ra thì niềm tin ấy cũng có phần đúng. Tôi không phủ nhận chuyện đỉnh cao nào cũng phải đánh đổi bằng mồ hôi nước mắt. Nhưng cày cuốc mà không có thời gian hồi phục thì chẳng phải là một chiến lược hay ho gì, đó là một chiếc đồng hồ đếm ngược đến ngày sập nguồn.”
Parnell cho biết vấn đề kiệt sức nay đã trở thành một chủ đề thường trực trong các buổi thảo luận của tổ chức ông: “Không phải vì những người làm bóng đá yếu đuối, mà bởi vì guồng quay này quá đỗi tàn nhẫn: Thị trường chuyển nhượng mở cửa quanh năm, phán quyết thành bại diễn ra công khai vào mỗi cuối tuần, và sự ổn định của công việc thì vô cùng mong manh.
“Chúng tôi thường xem đây là vấn đề thuộc về năng lực lãnh đạo, chứ không phải thất bại của cá nhân. Các giám đốc thể thao không chỉ phải chịu trách nhiệm về sức chịu đựng của chính họ, mà còn phải gánh vác cả đội ngũ xung quanh: Từ bộ phận tuyển trạch, chuyên viên phân tích cho đến ê-kíp phụ trách hiệu suất thi đấu. Nếu người lãnh đạo cạn kiệt năng lượng, thứ văn hóa độc hại ấy sẽ lan rộng ra toàn hệ thống.”
Một nền tảng lãnh đạo vững chắc cùng những tấm gương làm việc lành mạnh rõ ràng là chìa khóa giải quyết vấn đề. Dù vậy, những câu chuyện về các phương thức làm việc kỳ quặc đến mức phi lý trong những phòng ban chuyên môn của các CLB vẫn nhan nhản mỗi ngày.
Một chuyên viên phân tích video nhớ lại khoảng thời gian CLB của anh chuẩn bị cho một trận cầu mang tính sống còn cách đây vài năm: “Chúng tôi quyết định mổ xẻ, xem lại trọn vẹn TẤT CẢ các trận đấu của đối thủ trong suốt hai mùa giải gần nhất. Không bỏ sót một trận nào. Ba anh em chúng tôi nhốt mình trong một căn phòng nhỏ xíu để cày cuốc. Một đồng nghiệp có sinh nhật đúng vào lúc ấy. Thế là chúng tôi đặt một chiếc bánh sinh nhật lớn ngay trên bàn, kẹp giữa những chiếc laptop.
“Đó gần như là món duy nhất tôi nhớ mình đã ăn trong ngần ấy ngày. Cà phê, thỉnh thoảng là vài miếng hoa quả, và chiếc bánh kem vị hạt anh túc đó. Bây giờ nghĩ lại thì đúng là khá ngớ ngẩn, nhưng hồi đó chúng tôi đã bị ám ảnh bởi cái suy nghĩ: Bạn càng vật vờ mệt mỏi bao nhiêu, thì chứng tỏ bạn đang làm việc càng hiệu quả bấy nhiêu. Có những lúc tôi dán mắt vào màn hình suốt 20 phút liền của một trận đấu mà bộ não hoàn toàn trống rỗng, chẳng đọng lại bất cứ thứ gì. Hoặc không hẳn là quên, mà là bộ não đã đình công, không thể tiếp thu nổi thông tin nào nữa.
“Thế là tôi lại bấm xem lại từ đầu. Đôi khi lặp đi lặp lại tới ba lần. Bạn không dám bỏ sót bất cứ chi tiết nào. Ngay cả khi chẳng có gì đáng lưu tâm ở cái đoạn đó cả, bạn vẫn lo sợ tự nhủ rằng chắc chắn là phải có gì đáng chú ý tồn tại ở đó, chỉ là bản thân chưa nhìn ra mà thôi.”
Những giai thoại rợn người ấy phản ánh một thực trạng đáng báo động của một ngành công nghiệp mà ngày làm việc thực chất không bao giờ có điểm dừng.
FIFPro - hiệp hội đại diện cho các cầu thủ chuyên nghiệp trên toàn cầu - suốt nhiều năm qua đã nhiều lần cảnh báo về hệ lụy của việc phải di chuyển quá nhiều, áp lực thể chất ngày càng gia tăng do quy mô các giải đấu được mở rộng, cũng như quỹ thời gian nghỉ ngơi ngày càng bị thu hẹp.
Maheta Molango, Giám đốc điều hành của Hiệp hội Cầu thủ Chuyên nghiệp Anh và xứ Wales (PFA), chia sẻ với The Athletic rằng cần phải nhìn nhận thấu đáo những tổn thương tâm lý của các cầu thủ, thậm chí vấn đề này còn đáng lo hơn cả gánh nặng thể chất do lịch thi đấu dày đặc gây ra. “Với sự phình ra của những cỗ máy kiếm tiền như World Cup, Club World Cup cùng các đợt FIFA Days ngày càng bị dồn nén về mặt thời gian, các cầu thủ đang phải vắt kiệt từng phút giây cuộc đời cho bóng đá,” ông nhận định.
| Ảnh: Maheta Molango, Giám đốc điều hành của PFA. Jeff Spicer/Getty Images |
“Đó là những chuyến bay vô tận, những đêm phải nghỉ lại khách sạn, các buổi tập và phục hồi nối đuôi nhau, còn khoảng nghỉ giữa các trận đấu thì ngày càng bị rút ngắn. Tất cả những hoạt động này đều là thời gian làm việc, bởi các cầu thủ vẫn đang thực hiện nhiệm vụ cho CLB hoặc ĐTQG, ngay cả khi họ không trực tiếp có mặt trên sân đấu. Điều đó kéo theo những đòi hỏi khắt khe cả về thể chất lẫn tinh thần.
“Một vấn đề nhói lòng thường xuyên được các cầu thủ đề cập trong những cuộc trò chuyện với chúng tôi là tác động của lịch trình ấy đến đời sống gia đình. Vì hiểu rằng bản thân đang được hưởng những đặc quyền rất lớn nên họ thường ngần ngại khi nói về những hy sinh mà nghề nghiệp đòi hỏi, nhưng việc phải biền biệt xa vợ xa con, xa những người thân yêu trong những khoảng thời gian dài thực sự có thể gây ra các tổn thương lớn.”
Molango nhấn mạnh rằng quãng nghỉ giữa các mùa giải của thế giới bóng đá ngắn ngủi đến mức dị biệt nếu so sánh với các môn thể thao khác. “Ở cấp độ thế giới bóng đá đỉnh cao, các mùa bóng nối tiếp nhau ngày càng sớm. Hãy nhìn sang NFL (nghỉ 6 tháng), NBA (4 tháng) hay MLB (3 đến 5 tháng), nơi các vận động viên được trao cho một khoảng ‘off-season’ thực thụ để xả hơi. Còn trong bóng đá, ngay cả trong những kỳ nghỉ ngắn ngủi hiếm hoi mà các cầu thủ có được, họ vẫn bị ép phải tuân thủ những giáo án thể lực cá nhân nghiêm ngặt, khiến họ chẳng còn mấy thời gian để mà thảnh thơi nghỉ ngơi, hồi phục và tái tạo cả về sức lực lẫn tinh thần trước khi bước vào chiến dịch tiếp theo.
“Chúng tôi luôn cố gắng cung cấp các gói hỗ trợ sức khỏe tinh thần và đời sống cá nhân, nhưng chữa ngọn mà không trị được gốc thì cũng như muối bỏ bể thôi. Đó là lý do PFA đang phải dấn thân vào những cuộc đấu tranh pháp lý để bảo vệ quyền được nghỉ ngơi trọn vẹn, đầy đủ của các cầu thủ.”
Riêng trong mùa giải 2025/26, Hiệp hội các HLV chuyên nghiệp tại Anh (The League Managers’ Association - LMA) chia sẻ với The Athletic rằng họ đã phải đứng ra hỗ trợ tới 289 ca tư vấn sức khỏe tinh thần bảo mật riêng biệt cho các hội viên của mình.
Dù không phải trường hợp nào cũng là khủng hoảng hay kiệt sức nặng nề, nhưng Richard Bevan OBE - CEO của tổ chức này - khẳng định rằng các hội viên của ông đang phải “vật lộn trong một môi trường làm việc ngày càng biến động, bị soi mói gắt gao và phức tạp hơn bao giờ hết”, đi kèm với một yêu cầu độc hại là “luôn trong trạng thái sẵn sàng phục vụ 24/7, khiến việc tạm tách bản thân khỏi những đòi hỏi của nghề nghiệp trở thành một nhiệm vụ bất khả thi”.
“Suy cho cùng,” Bevan nói, “ưu tiên của chúng tôi không chỉ là cứu trợ các thành viên khi họ ngã ngựa, mà là trang bị cho họ kỹ năng, nguồn lực và sự tự tin cần thiết để tự bảo vệ sức khỏe và trạng thái tinh thần của mình, qua đó thăng hoa trong công việc và tận hưởng một sự nghiệp lâu dài, lành mạnh, viên mãn với quả bóng tròn.”
Sự hỗ trợ từ các tổ chức là vô cùng quý giá, tuy nhiên, mức độ hiệu quả thực sự của những biện pháp hỗ trợ đó lại là một câu chuyện khác.
Bóng đá không bao giờ dừng lại, cũng chẳng bao giờ nghỉ ngơi. Và quá thường xuyên, đó cũng chính là đòi hỏi mà môn thể thao này áp đặt lên vai những người đang được sống với giấc mơ sân cỏ lẫn những con người đang làm việc bên trong thế giới ấy.
Theo Sebastian Stafford-Bloor, The Athletic