Rất khó để mô hình hiện tại thay đổi, khi nước Anh từ lâu đã mở rộng cánh cửa chào đón những ông chủ giàu có từ khắp thế giới.
 |
Bóng đá là môn thể thao phổ biến nhất thế giới, với luật chơi được soạn thảo tại London từ năm 1863. Premier League là sản phẩm quyền lực mềm thành công nhất mà nước Anh xuất khẩu ra toàn cầu. Các CLB Premier League hiện thuộc sở hữu của một Phó thủ tướng Abu Dhabi, quỹ đầu tư công của Saudi Arabia, một tỷ phú sống tại Monaco vì lý do thuế, cùng một tập hợp khá hỗn tạp gồm các nhà đầu tư và quỹ đầu tư tư nhân. Và suy cho cùng, còn điều gì "rất Anh" hơn thế? Bóng đá đúng là môn thể thao quốc dân.
Vụ Manchester City đã phơi bày một thực tế: việc quản lý một số tổ chức giàu có và quyền lực nhất thế giới khó khăn đến mức nào. Quãng thời gian chờ phán quyết kéo dài gây thất vọng, nhưng có lẽ điều đó gần như không thể tránh khỏi khi mọi bước đi đều có thể vấp phải phản ứng pháp lý. Trong quá trình UEFA điều tra City trước đây, một email bị rò rỉ từ luật sư nội bộ của CLB từng đe dọa sẽ "chi 30 triệu cho 50 luật sư giỏi nhất thế giới để kiện họ trong 10 năm tới". Thời Albert Alexander Sr hay Peter Swales, bóng đá Anh không phải đối diện với những điều như vậy.
Các CLB bóng đá tại Anh và xứ Wales về cơ bản vẫn đại diện cho cộng đồng của mình. Mối quan hệ ấy đôi khi bị kéo căng bởi sức ép từ nền kinh tế giải trí toàn cầu hóa, nhưng nhìn chung vẫn tồn tại. Arsenal có thể tạo cảm giác như một CLB được rất nhiều người hâm mộ mới trên khắp thế giới lựa chọn, nhưng cảnh ăn mừng sau khi họ chấm dứt 22 năm chờ đợi chức vô địch quốc gia mùa trước vẫn là một biểu hiện rõ ràng của niềm tự hào địa phương.
Ý tưởng rằng từng có một thời kỳ lý tưởng, khi các CLB được những ông chủ hào phóng điều hành vì lợi ích của cộng đồng, chỉ là sự lãng mạn hóa quá khứ. Nhưng việc chưa từng tồn tại một "thời hoàng kim" cũng không có nghĩa tình hình lúc nào cũng tăm tối như hiện tại.
Làm thế nào bóng đá Anh lại đi tới tình trạng các CLB giống như những mảnh vụn bị cuốn theo dòng xoáy của địa chính trị và kinh tế thế giới? Chỉ riêng Chelsea trong bốn năm qua đã chứng kiến một tỷ phú Nga buộc phải bán CLB sau khi chịu lệnh trừng phạt của chính phủ Anh, còn một đồng sở hữu người Mỹ sau đó cũng phải bán cổ phần thiểu số khi công ty bảo hiểm của ông bị điều tra liên bang tại Mỹ. Đó là một thế giới kỳ lạ đến mức những tay cờ bạc chuyên nghiệp đôi khi lại đem đến cảm giác như một luồng gió mới.
 |
Người hâm mộ Chelsea giương biểu ngữ trong một cuộc biểu tình ôn hòa do chính họ tổ chức vào tháng Một, nhằm kêu gọi sự minh bạch và thay đổi về mặt cơ cấu tại Câu lạc bộ Bóng đá Chelsea. Họ chỉ trích mô hình sở hữu, chiến lược chuyển nhượng và công tác điều hành chung của câu lạc bộ kể từ khi đổi chủ; đồng thời yêu cầu chấm dứt tình trạng can thiệp quá sâu vào các vấn đề chuyên môn và mong muốn câu lạc bộ quay lại với những tham vọng dài hạn ở đẳng cấp cao nhất của bóng đá Anh và châu Âu. Ảnh: Martin Pope/Getty Images.
Thời của những doanh nhân địa phương, các chủ mỏ, xưởng đóng tàu, nhà máy, công ty vận tải hay cơ sở buôn phế liệu đã qua. Một số người đầu tư vào CLB vì thực sự muốn đóng góp cho cộng đồng hoặc đơn giản là yêu bóng đá. Những người khác làm vậy vì tài trợ cho một CLB địa phương dễ hơn cải thiện điều kiện lao động hoặc trả mức lương tử tế cho công nhân. Và cũng có người tham gia vì nghĩ rằng họ có thể kiếm tiền từ bóng đá, dù trong phần lớn trường hợp suy nghĩ đó không đúng.
Nhưng không ai nên nhầm tưởng đó là thời kỳ bóng đá trong sạch. Tình trạng xuống cấp của các sân vận động Anh trong thập niên 1980 đủ để nhắc bất kỳ ai rằng bóng đá ngày trước không đơn giản là tốt đẹp hơn hiện tại.
Mâu thuẫn ấy từ lâu đã nằm ngay trong cốt lõi của bóng đá Anh. Các CLB đại diện cho cộng đồng, còn với người hâm mộ, việc ủng hộ đội bóng trở thành một phần bản sắc, là sợi dây nối với gia đình, nơi chốn và quá khứ. Vai trò ấy càng trở nên quan trọng khi ảnh hưởng của những thiết chế truyền thống như nhà thờ, nơi làm việc hay các câu lạc bộ xã hội dần suy giảm. Nhưng người hâm mộ tại Anh gần như chưa bao giờ thực sự sở hữu CLB của mình và đó là một phần nguyên nhân dẫn tới cuộc khủng hoảng hiện nay.
Điều đó không có nghĩa mô hình sở hữu bởi người hâm mộ là liều thuốc chữa được mọi vấn đề. Mô hình 50+1 của Đức có nhiều điểm đáng ngưỡng mộ, nếu nói một cách đơn giản là nó bảo đảm nhà đầu tư bên ngoài không thể nắm quyền sở hữu đa số CLB. Tuy nhiên, mô hình này vẫn không ngăn Bayern Munich vô địch Bundesliga 13 trong 14 mùa gần nhất. Dẫu vậy, nếu có một sự thừa nhận rõ ràng rằng CLB bóng đá không chỉ là doanh nghiệp, mà còn có chức năng đối với cộng đồng, có lẽ tình trạng mạnh ai nấy làm dẫn tới mớ hỗn độn hiện tại đã không xảy ra.
 |
Về cơ bản, đây là thuật ngữ viết tắt chỉ một điều khoản trong quy định của Liên đoàn Bóng đá Đức (DFL), trong đó nêu rõ các câu lạc bộ sẽ không được phép tham gia Bundesliga nếu các nhà đầu tư thương mại nắm giữ hơn 49% cổ phần. Điều đó có nghĩa là các thành viên của câu lạc bộ - tức người hâm mộ - phải nắm giữ cổ phần đa số. Ảnh: Bundesliga
Ít nhất khi phần lớn chủ sở hữu còn là người địa phương, họ vẫn hiểu phần nào CLB có ý nghĩa ra sao với khu vực xung quanh, đồng thời nhận thức rằng việc bóc lột hoặc bỏ mặc đội bóng có thể lập tức gây hậu quả. Không ông chủ nào muốn CĐV biểu tình trước cổng dành cho ban lãnh đạo, bị la ó khi lái Rolls-Royce qua phố, hay chứng kiến showroom ô tô của mình bị tẩy chay vì tăng giá vé rồi bán rẻ một trung phong được yêu thích. Một cổ đông lớn ngồi trong phòng họp ở Los Angeles, căn penthouse tại Monte Carlo hay biệt thự sang trọng bên Vịnh Ba Tư sẽ ít cảm nhận được sức ép ấy hơn nhiều.
Richard Scudamore, cựu giám đốc điều hành Premier League và có lẽ là cá nhân định hình giải đấu hiện đại nhiều hơn bất kỳ ai khác, cả theo hướng tích cực lẫn tiêu cực, từng luôn nói rằng ông "trung lập về mô hình sở hữu". Về cơ bản, điều đó có nghĩa là nhận tiền mà không quá bận tâm tiền ấy đến từ đâu. Premier League hiện tại chính là kết quả: một công trình hào nhoáng, dẫn đầu thế giới, nhưng được xây dựng trên nền móng nào?
Có lẽ cũng không hoàn toàn công bằng nếu chỉ trích Premier League quá gay gắt. Đây không chỉ là câu chuyện của bóng đá hiện đại, mà còn là câu chuyện của nước Anh hiện đại. Như Miguel Delaney và Jack Pitt-Brooke lập luận trên podcast Libero tuần này, Premier League là sản phẩm trực tiếp của chính sách kinh tế thời Tony Blair, điều mà Oliver Bullough từng mô tả rất rõ trong cuốn Butler to the World. Theo Bullough, cách tiếp cận điển hình của New Labour là "cho phép một điều xảy ra, kiếm tiền từ nó, rồi cố giải quyết những vấn đề mà nó gây ra sau khi mọi chuyện đã xảy ra".
Nhưng bóng đá sẽ giải quyết những vấn đề ấy bằng cách nào? Làm sao môn thể thao này thoát khỏi sự chi phối của giới siêu giàu? Các quy định có thể giúp được phần nào và ít nhất hiện tại có cảm giác rằng những quy định ấy thực sự có thể được thực thi. Dù Quy định về lợi nhuận và bền vững có những khiếm khuyết ra sao, hay tỷ lệ chi phí đội hình thay thế nó còn tồn tại vấn đề gì, sẽ vẫn có ích nếu bóng đá chấp nhận một nguyên tắc cơ bản: thành công không nên chỉ phụ thuộc vào việc ông chủ CLB giàu tới đâu.
Nhưng các quy định cũng chỉ có thể đi được tới một giới hạn nhất định. Một cánh cửa mở ra với thế giới cũng đồng nghĩa với việc để cả những vấn đề của thế giới bước vào.
Trừ khi bóng đá xảy ra một cuộc khủng hoảng tài chính đủ nghiêm trọng, một biến cố gần như tận thế khiến giới tài chính lớn không còn thấy môn thể thao này hấp dẫn và buộc toàn bộ hệ thống phải xây dựng lại từ đầu, với một tinh thần mới trong đó CLB được nhìn nhận như tài sản của cộng đồng thay vì đơn thuần là doanh nghiệp, có lẽ chúng ta sẽ còn mắc kẹt với mô hình hiện tại.
Suy cho cùng, làm sao bóng đá có thể thoát khỏi chính xã hội đã tạo ra nó?
(Theo Jonathan Wilson/The Guardian | 10/10/2026)
