Rất khó để nắm bắt chính xác điều gì đang diễn ra tại Premier League dù là ở bất kỳ thời điểm nào, bởi lẽ, nói một cách đơn giản, xem và hiểu bóng đá vốn đã chẳng phải là chuyện dễ dàng.
| Ảnh: Getty Images |
Có quá nhiều chuyển động diễn ra cùng lúc trên sân, nhưng máy quay truyền hình thì hiếm khi cho chúng ta thấy hết tất cả, và còn một thử thách cực đại nữa là tránh không để bản thân chỉ chăm chăm dán mắt vào quả bóng. Lần tới khi xem một trận đấu, hãy thử quan sát một khu vực khác thay vì chỉ dõi theo quả bóng; tôi cá là bạn sẽ không làm nổi đâu.
Và đó mới chỉ là những khó khăn trong việc xác định chuyện gì đang diễn ra trên sân đấu.
Trong một môn thể thao có ít bàn thắng như bóng đá, chỉ một pha ghi bàn cũng đủ để khiến hành vi của tất cả mọi người thay đổi ngay lập tức. Hãy thử hình dung như thế này: Một đội bóng tầm trung ở NFL (giải bóng bầu dục Mỹ) ghi trung bình khoảng 23 điểm mỗi trận; trong khi một đội bóng tầm trung ở Premier League chỉ ghi được khoảng 1,4 bàn trung bình mỗi trận. Do đó, việc vươn lên dẫn trước một bàn trong bóng đá cũng tương đương với việc dẫn trước 16 điểm trong một trận NFL. Và khi một đội bóng đá có được lợi thế tỷ số lớn nhường ấy, họ sẽ bắt đầu chơi theo một cách hoàn toàn khác, phải chứ?
Điều đó có nghĩa là lời giải thích về những gì đang diễn ra trên sân đấu sẽ lập tức thay đổi ngay sau khi tỷ số không còn là 0-0 nữa. Mà kể cả khi trận đấu vẫn chưa có pha ghi bàn nào, thì việc phân tích vốn đã đủ khó rồi. Thật bất khả thi nếu muốn biết chắc một cầu thủ đang thực hiện một hành động cụ thể - hay một nhóm cầu thủ đang phối hợp với nhau theo một cách nhất định - là do HLV trưởng đã chỉ đạo như thế, do chính bản thân họ tự quyết định làm vậy, do họ đang phản ứng trước cách chơi của đối thủ, hay là sự kết hợp của cả ba yếu tố đó.
Tuy nhiên, trong khoảng hơn một năm trở lại đây, các cầu thủ và HLV đã bắt đầu cởi mở hơn trong việc hé lộ cho chúng ta manh mối về những gì đang diễn ra tại Premier League, cũng như những thay đổi mà giải đấu này đã trải qua.
Tất nhiên, các cầu thủ và HLV chẳng có mấy động lực để chia sẻ với chúng ta sự thật 100% về trận đấu mà họ vừa trải qua - thậm chí, có khi họ còn làm điều ngược lại. Dù vậy, những thông điệp mà các cầu thủ và nhà cầm quân tại giải đấu hạng cao nhất bóng đá Anh đang liên tục đưa ra lại đồng nhất đến mức nếu chúng không phải sự thật, thì đây chắc hẳn phải là một âm mưu động trời nào đó.
Lời giải thích rõ ràng nhất đến từ Alexis Mac Allister của Liverpool sau khi anh lập cú đúp trong chiến thắng 4-3 trước Villarreal vào tháng trước. “Giờ đây, lối chơi của chúng tôi đang thiên về đấu pháp phòng ngự kèm người 1v1,” anh chia sẻ khi được hỏi về sự khác biệt giữa chiến thuật của The Reds dưới thời HLV Andoni Iraola so với người tiền nhiệm Arne Slot. “Chúng tôi không cần giao tiếp với nhau nhiều nữa, bởi đơn giản là chúng tôi chỉ cần theo sát đối thủ mà thôi.”
“Mùa trước, phòng ngự khu vực mới là đấu pháp chủ đạo... Còn bây giờ thì mọi chuyện đã trở nên đơn giản hơn nhiều. Có lẽ chúng tôi được phép nghĩ ngợi ít đi nhưng lại phải chạy nhiều hơn. Đó chính là hướng đi hiện tại của bóng đá.”
Nói tóm lại, Premier League đã bước vào kỷ nguyên của lối chơi phòng ngự kèm người 1v1: Nghĩ ít đi, chạy nhiều hơn. Và ít nhất là ở thời điểm này, xu hướng đó đang làm thay đổi toàn bộ cách môn thể thao vua vận hành.
SỰ LÊN NGÔI CỦA TRÀO LƯU “CHẠY NHIỀU HƠN, NGHĨ NGỢI ÍT ĐI” Ở PREMIER LEAGUE
Dĩ nhiên, Mac Allister không phải là người duy nhất đưa ra nhận định như vậy. Đội trưởng của anh, Virgil van Dijk, chỉ vài tuần sau đó cũng đã có những phát biểu tương tự.
“Hiện tại, đây đơn giản là một trào lưu, người người nhà nhà đều chơi phòng ngự kèm người 1v1 cả, và với lối phòng ngự này, bạn sẽ có thể để dành trí lực cho việc nghĩ xem mình nên làm gì sau khi giành lại được bóng” anh nhận xét. “Bạn sẽ chọn thực hiện những đường chuyền trực diện rồi tranh chấp bóng hai, hay cố xuyên phá đối thủ với những pha phối hợp ban bật? Đó là sự đánh đổi giữa rủi ro và lợi ích mà bạn phải chấp nhận.”
Hồi tháng 3, HLV Mikel Arteta của Arsenal từng được hỏi về việc đội bóng của ông thường cố tình câu giờ khi chuẩn bị thực hiện các tình huống cố định trong một chiến thắng không có nhiều điểm nhấn trước Brighton, nhưng ông đã nhanh chóng điều hướng sự chú ý sang một yếu tố khác đang làm thay đổi những gì chúng ta chứng kiến vào mỗi cuối tuần.
“Nếu cần thì cứ giới hạn thời gian 4 giây cho những tình huống ném biên dài đi, nhưng hãy tin tôi, trào lưu phòng ngự theo lối kèm người 1v1 mới là vấn đề lớn nhất,” Arteta khẳng định. “Và tất cả các HLV phải cùng thống nhất về chuyện này. Nếu chúng ta tạo ra một điều luật mới quy định rằng các đội bóng không được phép sử dụng đấu pháp phòng ngự kèm người 1v1, thì ngay ngày hôm sau anh sẽ có một giải đấu hoàn toàn khác. Tôi cam đoan với anh là như vậy, một Premier League khác biệt hoàn toàn.”
Unai Emery, người tiền nhiệm của Arteta tại Arsenal và cũng là một nhà cầm quân người xứ Basque đang làm việc ở Premier League, cũng đã đưa ra quan điểm tương tự vào đầu mùa giải đó: “Bóng đá đang dần trở thành sân khấu của lối chơi 1 kèm 1 trên khắp mặt sân. Giờ đây đội nào cũng chạy theo lối phòng ngự này cả, các cầu thủ được chỉ đạo pressing gắt gao đối thủ trực tiếp của mình, thậm chí ngay cả khi triển khai khối phòng ngự tầm trung (mid-block) họ cũng cố bố trí trận pháp kèm người 1v1 bằng được. Chúng ta đang chứng kiến cảnh này xuất hiện nhiều hơn hẳn so với mùa giải trước.”
Như thường lệ, Pep Guardiola đã nhận ra trào lưu này từ rất sớm: Ông từng than phiền về những khó khăn khi phải đối đầu với các hệ thống phòng ngự kèm người 1v1 từ tận tháng 1/2025, khi Manchester City rơi vào chuỗi phong độ tệ hại nhất dưới triều đại của ông.
“Trước đây, chẳng có đội nào áp dụng lối phòng ngự kèm người 1v1 khi đấu với chúng tôi cả,” ông nói. “Tôi nhớ mọi đối thủ khi hành quân tới Etihad đều chơi phòng ngự lùi sâu hết. Đội đầu tiên tôi thấy sử dụng thứ đấu pháp này là Cardiff của Neil Warnock. Sau đó là Atalanta của (Gian Piero) Gasperini. Giờ thì đội nào cũng chơi như thế. Mọi đối thủ tới đây đều đá vậy, chẳng quan trọng là đội nào: Cứ kèm người 1v1 mà quất.”
Mặc dù “pressing tầm cao” và “đấu pháp phòng ngự kèm người 1v1” (man-to-man marking) không hoàn toàn là một, nhưng chúng lại có mối liên hệ vô cùng mật thiết.
Nếu bạn bám sát cầu thủ mà mình được phân công theo kèm, bạn sẽ thường xuyên theo chân anh ta vào tận khu vực 1/3 cuối sân đối phương; và nếu đội của anh ta đang cố gắng triển khai bóng từ hàng thủ, bạn cũng sẽ có mặt ở đó để pressing anh ta. Theo dữ liệu từ Gradient Sports, tần suất xuất hiện của các tình huống pressing diễn ra ở khu vực 1/3 cuối sân đối thủ đã gia tăng đáng kể trong hai mùa giải qua:
Điều thậm chí còn rõ rệt hơn là sự gia tăng mạnh mẽ của các pha pressing nhắm vào những đường chuyền:
Thoạt nhìn, những con số trên có thể khiến chúng ta tưởng rằng đấu pháp “phòng ngự khu vực” (zonal marking) - khi các cầu thủ được giao nhiệm vụ phòng ngự một khu vực cụ thể trên sân thay vì một đối thủ cụ thể - mới là thứ chiến thuật đang trỗi dậy chứ không phải một hình thức pressing khác biệt đôi chút so với cách thức thường thấy, bởi vì với lối phòng ngự ấy, cầu thủ pressing sẽ không áp sát trực diện cầu thủ tấn công, mà thay vào đó là định hướng vị trí để đánh chặn các đường chuyền của đối thủ.
Cùng với sự lên ngôi của đấu pháp phòng ngự kèm người 1v1, dĩ nhiên các tình huống tranh chấp bóng ở bên ngoài khu vực 1/3 cuối sân cũng sẽ xảy ra thường xuyên hơn.
Thường thì đội bóng chơi phòng ngự lùi sâu sẽ chỉ tìm cách tranh cướp quyền kiểm soát bóng khi thực sự cần thiết - họ sẵn sàng để đối thủ thoải mái chuyền bóng qua lại cho nhau ở những khu vực không gây nguy hiểm. Nhưng khi chiến thuật phòng ngự kèm người 1v1 trở thành trào lưu, số lượng các pha phạm lỗi, cắt bóng, phá bóng và tắc bóng được thực hiện ở bên ngoài khu vực 1/3 cuối sân đội nhà chắc chắn cũng sẽ tăng vọt.
Và quả thực, điều đó thực sự đang diễn ra:
Đồng thời, cách các đội bóng tổ chức tấn công cũng sẽ có những thay đổi. Số lượng bàn thắng không hề sụt giảm trong kỷ nguyên lên ngôi của lối chơi kèm người 1v1, bởi vì đấu pháp này không chỉ đơn thuần là một chiến thuật phòng ngự. Sau 10 vòng đấu đã qua của Premier League 2026/27, đã có 97 cú dứt điểm được tung ra từ những đợt kiểm soát bóng bắt nguồn bằng một hành động phòng ngự thành công ở khu vực 1/3 cuối sân đối thủ - con số cao nhất trong toàn bộ tập dữ liệu của Stats Perform.
Tuy nhiên, chúng ta cũng đang được thấy các đội bóng xuyên thủng hệ thống pressing 1 kèm 1 thường xuyên hơn, và mức tăng này thực sự rất đáng kể:
Mặc dù chúng ta chưa có một bộ dữ liệu nào trực tiếp xác nhận chắc nịch rằng đấu pháp phòng ngự kèm người 1v1 thực sự đang thống trị hoàn toàn Premier League, tuy nhiên, đã có quá nhiều HLV và cầu thủ nói với chúng ta rằng điều đó đang xảy ra. Đồng thời, các số liệu cũng đang cho thấy hàng loạt hiện tượng mà chúng ta sẽ chỉ có thể chứng kiến khi chiến thuật này thực sự đang “chiếm sóng” cuộc chơi.
TẠI SAO LẠI LÀ KÈM NGƯỜI 1V1? VÀ ĐIỀU GÌ SẼ XẢY RA TIẾP THEO?
Sự trỗi dậy của đấu pháp phòng ngự kèm người 1v1 đã đặt ra hàng loạt câu hỏi. Và câu hỏi đầu tiên dĩ nhiên là: Tại sao?
Thoạt nghe, đây chẳng phải là một chiến thuật có phần… “mất não” hay sao? Ý bạn là chỉ cần yêu cầu các cầu thủ của mình chạy theo cầu thủ đối phương trên khắp mặt sân là đã có thể tạo ra phương án phòng ngự tốt nhất ư? Trong một môn thể thao mà chúng ta luôn ca tụng sự tinh thông chiến thuật của các HLV và sẵn sàng viết những bài phân tích dài hàng vạn chữ về cách một đội bóng khai thác khu vực “hành lang trong” phía cánh phải, thì cách phòng ngự hiệu quả nhất lại là cắm đầu cắm cổ đuổi theo đối thủ khắp mặt sân ư? Nếu điều đó thực sự đúng, vậy thì tại sao mọi người mới chỉ nhận ra nó khoảng 1 hoặc 2 năm trở lại đây?
Giả thuyết của tôi sẽ đưa chúng ta quay trở về cội nguồn của mọi vấn đề: Sức mạnh tài chính ngày càng gia tăng, và được phân bổ đồng đều hơn tại Premier League.
Theo Transfermarkt, tổng giá trị chuyển nhượng ước tính của tất cả các cầu thủ Premier League hiện đã lên tới 14,11 tỷ Euro. Giải đấu xếp ngay sau là LaLiga với... 6,12 tỷ euro. Nhưng phần lớn sự tăng trưởng về sức mạnh kinh tế - lý do khiến Premier League vượt xa tất cả các giải đấu khác - lại đang diễn ra ở bên ngoài nhóm những đội bóng lớn nhất.
Có sáu CLB Premier League (hay còn được gọi là nhóm “Big Six”) nằm trong top 10 đội hình có giá trị cao nhất của Transfermarkt, nhưng Real Madrid, Barcelona, Paris Saint-Germain và Bayern Munich vẫn duy trì vị thế ngang hàng với họ. Tuy nhiên, chuyện này chẳng có gì mới mẻ cả.
Điều mới mẻ ở đây nằm ở chỗ có thêm sáu đội bóng Premier League nữa hoàn toàn đủ sức lọt vào top 10 ấy. Ví dụ, Brentford - một đội bóng từng phải chơi ở giải Championship vào đầu thập kỷ này và chưa từng kết thúc một mùa giải Premier League ở một vị trí cao hơn vị trí thứ 9 - nếu được đặt sang Tây Ban Nha sẽ trở thành CLB có giá trị đội hình cao thứ tư, còn nếu được đặt ở Pháp, Đức hay Italy thì sẽ là cái tên có giá trị đội hình đắt giá thứ hai.
Vì vậy, nếu phòng ngự lùi sâu từng là đấu pháp kinh điển của những đội bóng “cửa dưới” - không mạo hiểm khi quyền soát bóng thuộc về đối thủ, cố làm “tắc nghẽn” không gian quanh khung thành đội nhà, rồi chờ đợi cơ hội phản công đánh vào những khoảng trống mà đối thủ để lộ ra vài lần - thì việc ngày càng ít đội bóng áp dụng chiến thuật đó là điều hoàn toàn dễ hiểu sau khi chất lượng đội hình của họ được cải thiện nhanh chóng.
Như tờ The Analyst đã chỉ ra hồi tháng 10, mùa giải trước là lần đầu tiên kể từ mùa 2005/06 mà những đội bóng kiểm soát bóng từ 55% trở lên ở Premier League lại giành ít chiến thắng hơn các đội chỉ kiểm soát bóng từ 45% trở xuống.
Sau 10 vòng đấu của mùa giải 2026/27 này, những đội bóng có tỷ lệ kiểm soát bóng cao hơn đã thu về 34 trận thắng, còn những đội bóng được ghi nhận tỷ lệ kiểm soát bóng ít hơn lại có tới 39 trận thắng. Cái kỷ nguyên mà đội bóng mạnh hơn cầm bóng áp đảo rồi giành chiến thắng đa phần thời gian - điều mà chúng ta đã quá quen thuộc khi theo dõi bóng đá - nay đã chính thức khép lại.
Trước đây, các CLB nhỏ tại Premier League buộc phải lựa chọn giữa những cầu thủ có kỹ năng xử lý bóng tốt nhưng thể lực kém, hoặc ngược lại. Do đó, chúng ta từng có những đội bóng sở hữu nền tảng thể lực đủ để chơi phòng ngự kèm người 1v1 nhưng lại chẳng biết phải làm gì sau khi đoạt được bóng. Hoặc ngược lại, có những đội chơi bóng rất hay nhưng lại không biết cách cướp lại bóng một khi đã để mất nó.
Thế nên, nếu một CLB dám sử dụng chiến thuật kèm người 1v1 trước một ông lớn, kết quả cuối cùng thường sẽ là thảm bại, chẳng hạn như thua 0-7 trước Manchester City.
Còn hiện tại, mọi CLB ở Premier League đều có thể tậu về những cầu thủ làm tốt cả hai việc kể trên - những người vừa sở hữu đủ sức lực để đuổi theo đối thủ khắp mặt sân suốt 90 phút, đồng thời vừa đủ khả năng để trừng phạt đối thủ ngay khi cướp lại được bóng.
Sự phổ biến ngày càng tăng của những chỉ số đo lường thể lực chắc chắn đã góp phần thúc đẩy các CLB ưu tiên những cầu thủ có thể chạy nhanh và chạy liên tục hơn là những người tạo ra giá trị chủ yếu khi đội nhà kiểm soát bóng. Và không còn nghi ngờ gì nữa, đây chính là một trong những yếu tố châm ngòi cho sự bùng nổ của chiến thuật kèm người 1v1.
Tất cả những điều đó, theo tôi, đang đẩy chúng ta vào một giai đoạn “chuyển giao quyền lực”. Điều tôi muốn nói có lẽ được thể hiện rõ nhất qua biểu đồ dưới đây của Gradient – “chấm điểm” những đường chuyền được thực hiện trong thế bị pressing ở Premier League trong 4 mùa giải qua:
Đội ngũ chấm điểm của Gradient xem xét từng đường chuyền diễn ra tại Premier League mỗi cuối tuần và chấm điểm trong khoảng từ -2 đến +2, với -2 tương ứng với tình huống thực hiện tệ nhất, còn +2 tương ứng với tình huống thực hiện hoàn hảo nhất. Lưu ý, khi tình trạng pressing diễn ra dồn dập hơn, điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với việc chất lượng những đường chuyền được thực hiện trong thế bị gây áp lực sẽ kém đi, mà nó chỉ ngụ ý rằng đang có nhiều đường chuyền phải diễn ra trong trạng thái bị pressing hơn mà thôi.
Vậy, câu hỏi đặt ra ở đây là: Tại sao “điểm số” chất lượng của những đường chuyền được thực hiện trong thế bị pressing lại ngày càng sụt giảm?
Có hai câu trả lời tiềm năng: Thứ nhất là hoạt động pressing không chỉ đang diễn ra thường xuyên hơn mà còn được thực hiện hiệu quả hơn, qua đó dẫn tới sự suy giảm về chất lượng của những đường chuyền.
Khả năng thứ hai là các đội bóng đã tạo ra một vòng luẩn quẩn khi liên tục ưu tiên những cầu thủ thiên về thể lực hơn là kỹ năng, qua đó giúp phe pressing chiếm ưu thế trước các chân chuyền; nhưng rồi khi phe pressing cướp được bóng, cán cân lợi thế lại lập tức đảo chiều bất lợi cho chính họ. Sự kết hợp đó - khoảng cách ngày càng nới rộng giữa kỹ năng pressing và kỹ năng chuyền chọc - có vẻ là lời giải thích hợp lý nhất cho sự sụt giảm nghiêm trọng trong điểm số đánh giá chất lượng chuyền chọc.
Thêm vào đó, chúng ta đều biết rằng Premier League là một sân chơi có tính đối kháng và thể lực cao hơn tất cả các giải đấu khác thuộc top 5 giải VĐQG hàng đầu châu Âu. Đó không chỉ là một định kiến rập khuôn: Các cầu thủ ở đây đạt tốc độ tối đa cao hơn, bứt tốc thường xuyên hơn và duy trì quãng đường chạy nước rút dài hơn. Theo dữ liệu từ Gradient, các đội bóng Premier League cũng pressing ở khu vực 1/3 cuối sân đối thủ thường xuyên hơn phần còn lại của châu Âu.
Vậy làm thế nào để phá vỡ xu hướng này? Sớm muộn gì cũng sẽ có người tìm ra cách thôi; lịch sử bóng đá chưa bao giờ là một quá trình phát triển tuyến tính hướng đến một điểm hoàn hảo duy nhất. Không, đó là một chuỗi các hành động và phản ứng nối tiếp nhau, vận động theo một vòng lặp. Lúc thì mặt trận tấn công chiếm ưu thế, khi thì mặt trận phòng ngự nắm ưu thế. Sức mạnh cơ bắp và sự bền bỉ sẽ thắng thế cho đến khi có ai đó tìm ra một cách thức mới để đảm bảo rằng quả bóng di chuyển nhanh hơn tốc độ di chuyển của con người.
“Lời giải” chính cho đến nay là các CLB Premier League đã bắt đầu ưu tiên những cầu thủ chạy cánh giỏi rê dắt bóng hơn là những cầu thủ chạy cánh chuyên săn bàn hoặc kiến tạo. Lập luận đằng sau quyết định này rất đơn giản: Cách dễ nhất để đánh bại một hệ thống pressing 1 kèm 1 là lấp đầy đội hình bằng những cầu thủ có khả năng đánh bại đối thủ trong các tình huống đấu tay đôi 1 chọi 1.
Tôi vẫn hoài nghi về việc đây có phải là hướng đi đúng đắn hay không, bởi với tôi, đó có vẻ chỉ là một cách khác để tiếp tục đẩy mạnh tính chất thiên về thể lực của giải đấu này mà thôi.
Thông thường, những lời giải sẽ xuất hiện khi có ai đó làm điều gì đó khác biệt. Có lẽ chúng ta sẽ chứng kiến sự trở lại của một mẫu cầu thủ từng rất phổ biến trong thập kỷ trước: Những tiền vệ kiến thiết lối chơi dạt biên (wide playmaker). Khi khu vực trung lộ bị bịt kín, các tiền vệ tấn công đã từng được kéo dạt ra biên. Điều này giúp nâng cao khả năng giữ bóng bằng cách thay thế một cầu thủ chạy cánh thiên về rê dắt bằng một chân chuyền thực thụ, và mặc dù cách bố trí đó sẽ khiến đội của bạn mất đi đáng kể mối đe doạ từ những pha rê dắt vượt qua hậu vệ biên đối thủ, nhưng đổi lại, nó sẽ mở ra những góc triển khai mới để các chân chuyền tuyệt hảo có thể kiến tạo cơ hội.
Hoặc cũng có thể chúng ta sẽ chứng kiến sự tái xuất của những cầu thủ chạy cánh chơi ở đúng phía cánh khớp với chân thuận của mình. Cách bố trí này sẽ kéo giãn chiều rộng sân đấu - những cầu thủ được giao nhiệm vụ kèm người sẽ phải di chuyển trên những quãng đường dài hơn - đồng thời tạo điều kiện cho các tiền vệ thực hiện những pha xâm nhập vòng cấm muộn, hoặc những tình huống “di chuyển chồng biên phía trong” (underlapping runs) như Riccardo Calafiori của Arsenal thường thực hiện – đây là những miếng đánh cực kỳ khó để các đội bóng tổ chức phòng ngự kèm người 1v1 theo sát và kiểm soát.
Hoặc thậm chí chúng ta sẽ thấy cả hai phương án đó được áp dụng cùng lúc. Dù câu trả lời cuối cùng là gì đi nữa, tôi vẫn kỳ vọng rằng sẽ có một lời giải xuất hiện. Ở thời điểm hiện tại, Premier League đang mắc kẹt trong áp lực của lối chơi phòng ngự kèm người 1v1. Nhưng sớm muộn gì, cũng sẽ có ai đó tìm ra cách để thoát khỏi vòng vây này mà thôi.
Theo Ryan O’Hanlon, ESPN