Vào cái ngày khoảng 400 triệu người bật tivi để theo dõi trận chung kết World Cup 1966 giữa Anh và Tây Đức tại Wembley - rất nhiều người trong số đó lần đầu tiên được xem trực tiếp một trận bóng đá trên truyền hình - sự kiện ấy đã thay đổi vĩnh viễn cách chúng ta ghi nhớ về môn thể thao vua.
Trước World Cup 1954, giải đấu này hoàn toàn không được phát sóng trên truyền hình. Nếu những người không thể trực tiếp đến sân muốn biết các đội bóng đã thi đấu ra sao, họ sẽ phải mua một tờ báo vào ngày hôm sau và đọc bài bình luận của một tay nhà báo thể thao nào đó mặc vest bảnh bao, miệng phì phèo điếu xì gà. Còn giờ đây, người hâm mộ đã có thể tự mình theo dõi mọi diễn biến qua các màn hình đen trắng mờ nhoè: “Và đây là Hurst, anh ấy đang có bóng - vài khán giả đang tràn xuống sân, họ nghĩ trận đấu đã kết thúc rồi... Vâng, bây giờ thì kết thúc thật rồi!”
Nhưng nói đi cũng phải nói lại, việc tự mình theo dõi trọn vẹn mọi trận đấu ở một kỳ World Cup sẽ ngốn của bạn một lượng thời gian khổng lồ - hàng tỷ bà vợ/ông chồng cứ mỗi bốn năm một lần lại có dịp phải cáu tiết hàng ngày trong suốt hơn 1 tháng có thể làm chứng cho điều này. Và làm sao bạn có thể nhớ chính xác từng diễn biến của các trận đấu ở kỳ World Cup gần nhất, chứ đừng nói đến 4 hay 5 kỳ trước đó? Quên chuyện ấy đi.
Thật may mắn, việc bóng đá trở thành một chương trình truyền hình đã mang tới một hiệu ứng phụ ngoài dự kiến: Nó khiến môn thể thao này có thể được chuyển hoá thành dữ liệu.
Opta, đơn vị cung cấp dữ liệu đứng sau hầu hết các thống kê bóng đá mà bạn thường thấy, đã quay ngược thời gian, xem lại hàng thập kỷ băng hình để ghi chép chi tiết mọi trận đấu tại World Cup từ năm 1966, từng pha chạm bóng đều được ghi nhận, hệt như cách họ đang làm với các trận đấu ở Premier League mỗi dịp cuối tuần.
Cuối cùng, chúng ta đã có thể nhấm nháp những khoảnh khắc nổi tiếng nhất trong lịch sử bóng đá theo đúng cách mà chúng vốn được tạo ra... dưới dạng các hàng dữ liệu trong một bảng tính Excel.
Không đùa đâu, việc này thực sự rất thú vị đấy.
Bạn đã xem các đoạn clip ghi bàn. Bạn đã đọc các hồi ký hay những cuốn sách lịch sử chiến thuật dày cộp như một chiếc xe buýt chở một đội bóng. Nhưng trừ khi bạn được trời phú cho một trí nhớ siêu phàm để nhớ rõ từng chi tiết của trận đấu Nam Tư gặp UAE tại Bologna mà mình đã xem khi mới 5 tuổi trong bộ đồ ngủ Ninja Rùa, thì trước đây chưa từng có một thước đo khách quan nào để đánh giá môn thể thao vua đã thay đổi ra sao.
Nhưng giờ đây, với hơn nửa thế kỷ dữ liệu trong tay, chúng ta có thể thử làm điều đó.
Dưới đây, qua từng kỷ nguyên và từng biểu đồ - từ mạng lưới chuyền bóng của Bóng đá Tổng lực cho tới chỉ số đo lường giá trị những lần cầm bóng của Pele trung bình mỗi 90 phút - chính là bản thu hoạch dữ liệu lịch sử của 15 kỳ World Cup gần nhất...
KỶ NGUYÊN BÓNG DÀI: 1966-1970
Trận chung kết tại Wembley mà hàng trăm triệu người theo dõi hồi đó trông hoàn toàn khác xa với thứ bóng đá mà chúng ta biết ngày nay.
Những đường chuyền thời bấy giờ thực sự rất dài. Có đến 25% số đường chuyền của tuyển Anh và Tây Đức trong trận chung kết 1966 bay xa ít nhất 18 mét lên phía trên sân đấu. Để các bạn dễ hình dung, tại kỳ World Cup 2022 bốn năm trước, chỉ có duy nhất một trận đấu chạm đến mốc đó - trận Iran gặp Xứ Wales ở vòng bảng.
Một đặc điểm nữa của bóng đá thời ấy là, vì quả bóng lúc nào cũng bay trên không trung, nên các cầu thủ không thực sự tuân thủ nghiêm ngặt thứ mà ngày nay chúng ta gọi là “vị trí”. Một câu hỏi nhanh dành cho các bạn: Đội tuyển Anh đã chơi với đội hình chiến thuật nào trong trận chung kết đó?
OK, trước tiên tôi cần phải giải thích một chút kiến thức chuyên môn chuyên sâu. Biểu đồ trực quan ở trên được gọi là Mạng lưới chuyền bóng (passing network). Nó hiển thị vị trí trung bình của các cầu thủ trong khoảng thời gian dài nhất của trận đấu mà đội không thay người - và vì mãi đến World Cup 1970 luật thay người mới được áp dụng, điều này có nghĩa là mạng lưới chuyền bóng trên bao trùm cả 120 phút của trận chung kết 1966.
Kích thước vòng tròn của mỗi cầu thủ tương ứng với số đường chuyền họ thực hiện. Độ dày của đường nối giữa các cầu thủ cho biết tần suất họ chuyền bóng cho nhau (phải đạt ít nhất 5 đường chuyền mỗi 90 phút thì mới được vẽ một đường nối).
Bạn có thấy Jack Charlton chỉ là một chấm đỏ đơn độc ở dưới cùng đội hình, hoàn toàn mất kết nối với phần còn lại của đội không? Đó là chuyện hết sức bình thường đối với một trung vệ trong kỷ nguyên bóng dài. Đừng lo anh bạn, sau vài thập kỷ tới cuộc chơi sẽ tìm đến anh thôi!
Màu sắc của các đường nối và vòng tròn được xác định bằng một chỉ số gọi là “Giá trị của những lần được cầm bóng” (possession value), và “giá trị” ấy về cơ bản có nghĩa là “khả năng giúp đội tiến gần hơn tới việc ghi bàn”. Khi một cầu thủ chuyền bóng đến một vị trí giúp đội của mình có cơ hội ghi bàn cao hơn, sự thay đổi trong xác suất khả năng ghi bàn đó chính là “giá trị” của đường chuyền.
Chỉ số này có nhiều biến thể khác nhau, một số loại rất tinh vi, phức tạp, nhưng phiên bản chúng ta dùng ở đây sẽ chỉ dựa trên một hệ thống lưới rất đơn giản: Nó tính toán xem trung bình một đội bóng (hiện đại) sẽ có xác suất ghi bàn ra sao từ một vị trí cụ thể. Nói cách khác, đây cũng là một chỉ số đánh giá khả năng tịnh tiến bóng (ball-progression). Càng chuyền quả bóng tiến tới gần khung thành đối thủ, giá trị cầm bóng của bạn sẽ càng cao. Còn chuyền về phía sau? Bạn sẽ không được cộng điểm nào cả - chúc may mắn lần sau.
Đúng là với một mô hình đánh giá cuộc chơi, nó có vẻ hơi thô sơ, đúng chứ? Thế nhưng, đó ít nhiều lại chính là cách mà bóng đá vận hành lúc bấy giờ. Tại World Cup 1966, cứ mỗi 1 mét quả bóng được chuyền về phía sau, các đội sẽ phất nó lên phía trước hơn 6 mét. Đến năm 2022, tỷ lệ này đã giảm xuống chỉ còn khoảng 3-1. “Một đường chuyền về không phải là dấu hiệu của sự sợ hãi, mà là sự khởi đầu cho một pha lên bóng khác tốt hơn,” Pep Guardiola từng viết. Nếu là một thế hệ trước, kiểu suy nghĩ sặc mùi mơ mộng này có lẽ đã khiến ông bị sa thải ngay lập tức.
Nhìn vào “biểu đồ hướng chuyền” (pass sonar) ở trên, có thể thấy những đường chuyền hướng thẳng lên trên giờ đây đã giảm đi rõ rệt và cự ly chuyền chọc cũng ngắn hơn rất nhiều. Quan trọng hơn, biểu đồ cũng thể hiện các đội bóng trong kỷ nguyên bóng dài rất ngại chuyền ngang. Có lý do để phần lớn các đường chuyền thành công trong bóng đá hiện đại thường di chuyển theo chiều ngang sân thay vì chiều dọc - nhưng chúng ta sẽ bàn tới chuyện đó sau.
Điểm mấu chốt là, bóng đá luôn không ngừng thay đổi. Đôi khi sự thay đổi được thúc đẩy bởi các xu hướng chiến thuật, đôi khi chúng đến từ luật lệ của cuộc chơi, và đôi khi từ những yếu tố kỳ quặc khác, ví dụ như quyết định tổ chức World Cup giữa sa mạc ngoại ô Doha.
Một trong những câu chuyện mà dân nghiện dữ liệu bóng đá chúng tôi thích kể khi “flex” về cách chúng tôi thay đổi môn thể thao này thường như sau: Khoảng 15 năm trước, Opta và các công ty khác bắt đầu thu thập dữ liệu sự kiện (event data), và trong thập kỷ qua, các chuyên gia phân tích đã sử dụng chúng để phổ biến một chỉ số có tên là Bàn thắng kỳ vọng (xG). Về cơ bản, xG gửi tới thế giới thông điệp: “Tới gần khung thành hơn rồi hẵng sút, mấy thằng đần”. Dần dần, ở mọi giải đấu, kể cả những kẻ cổ lỗ sĩ nhất cũng nghe thấy các tin tức tốt lành về những số liệu thống kê, và kết quả là các cầu thủ thực sự đã bắt đầu dứt điểm ở cự ly gần hơn.
Câu chuyện đó có thể đúng, nhưng kho dữ liệu từ lịch sử World Cup đã chứng minh rằng sự dịch chuyển của vị trí dứt điểm đã diễn ra từ rất lâu trước khi xG ra đời. Năm 1970, 62% số pha dứt điểm được thực hiện từ ngoài vòng cấm. Đến năm 2006, con số này giảm xuống còn 54%. 50 năm trước, trung bình phải mất khoảng 15 cú dứt điểm (không tính penalty) thì mới có một bàn thắng. Gần đây nhất, tỷ lệ này đạt mức xấp xỉ 1 bàn sau 9 cú dứt điểm.
Đúng là việc dứt điểm một cách chắt chiu, có chọn lọc về vị trí đã trở nên đặc biệt rõ nét ở vài kỳ World Cup gần đây, nhưng khi nhìn vào xu hướng của toàn chiều dài lịch sử World Cup, chúng ta có quyền tự hỏi: Dữ liệu thực sự đóng góp bao nhiêu phần trăm vào sự thay đổi này? Chẳng phải những người làm thống kê vẫn thường nói “sự tương quan không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả” hay sao?
Đôi khi, dữ liệu còn cho thấy rằng bóng đá thực chất không hề thay đổi nhiều như chúng ta tưởng.
Năm 1970, Brazil đã hủy diệt Italy trong trận chung kết World Cup một cách đẹp mắt đến nỗi một tờ báo đã so sánh thành tựu này của họ với sự kiện con người đổ bộ lên Mặt trăng.
Selecao làm điều đó bằng những đường chuyền ngắn (chưa đến 10% số đường chuyền của Brazil là bóng dài) và khả năng luân chuyển bóng nhịp nhàng, nhẫn nại (trung bình, cứ chưa tới 5 mét chuyền lên thì có 1 mét chuyền về). Mỗi đường chuyền về không phải là dấu hiệu của sự sợ hãi mà là khởi đầu của một pha lên bóng tốt hơn - ngoại trừ tình huống Clodoaldo bỗng dưng thực hiện một cú đánh gót không cần nhìn ở sân nhà, biếu không cho Italy một bàn thắng. Đó là một pha xử lý tệ hại, nhưng đồng thời cũng… mang đậm chất Brazil.
Dù vậy, Brazil vẫn tung ra 19 cú sút từ ngoài vòng cấm trên tổng số 27 pha dứt điểm mà họ đã thực hiện, và các trung vệ thiếu kết nối với phần còn lại của đội chính là tàn dư của kỷ nguyên bóng dài.
Tuy nhiên, trận pháp được định hình rõ ràng của họ - với các cầu thủ tấn công chạy cánh thường xuyên di chuyển bó vào trong, hàng tiền vệ có tính liên kết chặt chẽ và một hậu vệ phải chuyên dâng cao tấn công, trông rất giống với hệ thống 4-2-3-1 hiện đại. Xem lại những thước phim về trận đấu ấy giống như khám phá ra một thứ gì đó kỳ lạ, vừa cổ kính vừa hiện đại, cứ như tìm thấy một chiếc iPod thế hệ đầu tiên nằm sâu trong ngăn kéo vậy.
KỶ NGUYÊN TUYẾN GIỮA “CHIẾM SÓNG”: 1974-1982
Hãy hiểu rằng, những “kỷ nguyên” này là do chúng tôi tự đặt tên. Chẳng có ai vạch ra một đường ranh giới rõ ràng giữa kỳ World Cup này và kỳ World Cup tiếp theo rồi tuyên bố rằng từ nay mọi người sẽ chơi bóng theo một cách hoàn toàn khác cả. Nhưng đúng thật là vào khoảng thời gian giữa cái kỷ nguyên mà Bobby Moore liên tục phất những đường bóng dài như nã đại bác về phía Geoff Hurst, cho đến ngày Gerson điều phối tuyến giữa Brazil xuất sắc như Xavi thời đỉnh cao, toàn bộ hơi thở chiến thuật của giải đấu đã bắt đầu chuyển mình.
Nghe có vẻ ngớ ngẩn, nhưng một trong những cách hiệu quả nhất để theo dõi các xu hướng chiến thuật là đo lường xem quả bóng thường được chơi ở đâu trên sân đấu.
Năm 1966, khu trung tuyến giống như một vực sâu hun hút, một vùng đất quá hoang vu ảm đạm. Có thể ví thuở ấy quả bóng như một hành khách ngồi ghế sát lối đi trên máy bay ở độ cao hơn 10 mét, chẳng thèm nhoài người ra cửa sổ để ngó xuống chứ đừng nói là đáp xuống đây. Nhìn chằm chằm vào khu trung tuyến của thập niên 60, và vùng đất hư không đáng sợ ấy sẽ nhìn lại bạn.
Đến cuối thập niên 1970, bản đồ nhiệt (heatmap) đã đảo ngược hoàn toàn. Thay vì liên tục phất bóng từ đầu này sang đầu kia sân đấu, các đội bắt đầu chuyển sang đâm thẳng trung lộ (vùng màu đỏ rực), và gần như chẳng thèm sử dụng hai cánh (vùng màu xanh đậm).
Điều gì đã thay đổi? Có lẽ các đội tấn công nhận ra rằng họ đang được đối thủ tặng cho những khoảng trống mênh mông ở các khu vực cực kỳ đắc địa, và sẽ thật lãng phí nếu không tận dụng chúng.
Từ năm 1966 đến 2022, thời gian trung bình giữa thời điểm nhận bóng và chuyền bóng của một cầu thủ đã giảm gần 15%, từ 3,4 giây xuống còn 2,9 giây. Ở những kỳ World Cup đầu tiên, các cầu thủ có thời gian cầm bóng lâu hơn vì họ có nhiều không gian hơn, và các chuyên gia kéo bóng từ thập niên 60 đến những năm 70 đã tận dụng điều này để “ngấu nghiến” những quãng đường rộng thênh thang trước khi bị một hậu vệ đối thủ áp sát. Đây là điều đầu tiên bạn sẽ nhận thấy nếu bật một trận đấu thuở đó lên xem: “Tại sao mấy cầu thủ bên đội không cầm bóng cứ đứng yên y hệt như tay trung phong hiện tại của Real Madrid vậy nhỉ?”.
| Cự ly trung bình của các pha kéo bóng từ World Cup 1966 đến 2022 |
Dần dần, các đội bóng nhận ra rằng cách hiệu quả nhất để xuyên phá qua khu trung tuyến không chỉ là rê dắt, mà là thiết lập một hệ thống chuyền chọc bài bản ở đó, giống như Brazil đã làm. Năm 1974, đoàn quân Hà Lan lừng danh của Rinus Michels đã cho chính Selecao nếm mùi gậy ông đập lưng ông.
Các cầu thủ tấn công chạy cánh của họ chơi rộng hơn, theo phong cách Hà Lan, nhưng cặp tiền vệ trung tâm đã liên kết với một tiền đạo sáng tạo lùi sâu - cách hoạt động của Johan Cruyff có nét tương đồng với vai trò ‘ponta da lanca’ (mũi giáo) của Pele - và tạo nên một tam giác trung lộ cực mạnh mẽ để đội bóng xây dựng lối chơi xung quanh.
Bạn có thấy các trung vệ đã bắt đầu tham gia vào khâu triển khai bóng trong một mạng lưới chuyền chọc được nén chặt theo trục dọc không? Không chỉ chăm chăm phất bóng dài cho các cầu thủ chạy cánh, mà là những pha đập nhả qua lại đầy kiên nhẫn quanh hàng thủ. Nếu sự rực rỡ của Brazil vẫn chưa đủ sức thuyết phục thế giới từ bỏ bóng dài, thì Bóng đá Tổng lực (Total Football) đã nhanh chóng làm được điều đó.
KỶ NGUYÊN CỦA BÓNG ĐÁ PHÒNG NGỰ: 1986-1990
Các đoàn quân của Michels còn để lại một di sản khác ngoài các tam giác phối hợp đẹp mắt: Những chiếc bẫy việt vị. Khi các hệ thống phòng ngự phải chật vật tìm cách bịt kín khu trung tuyến trước những đối thủ giờ đây đã thực sự muốn kiểm soát khu vực này, họ học cách bóp nghẹt không gian theo phong cách Hà Lan: Đẩy hàng thủ lên cao, các cầu thủ phòng ngự đứng gần nhau hơn và tận dụng trọng tài biên làm lợi thế.
Số lần thổi việt vị đã tăng vọt trong thập niên 1970 và 1980 đến mức vào năm 1990, luật bóng đá buộc phải thay đổi: Cầu thủ tấn công đứng ngang hàng với hậu vệ cuối cùng sẽ không bị coi là việt vị nữa. Điều này ban đầu chỉ kích thích niềm đam mê đánh cược với lằn ranh việt vị của các đội bóng, kéo theo tần suất thổi việt vị đạt mức kỷ lục lịch sử với 8,6 lần/trận tại Italia 90, nhưng cuối cùng tình trạng đó cũng lắng xuống.
Không chỉ lá cờ của các trọng tài biên mới khiến kỷ nguyên này trở nên nhàm chán. Giờ đây, khi không còn bị nhồi sọ rằng phải phất quả bóng lên phía trước bằng mọi giá, các đội bóng lại nảy sinh “thú vui”… chuyền về cho cái gã được phép dùng tay bắt bóng và ném/phất nó đi bất cứ nơi đâu hắn muốn.
Những đường chuyền về cho thủ môn là một phương án quá an toàn. Chúng là một cách tuyệt vời để câu giờ khi cần thiết, và lúc nào cũng có một đội rất cần làm điều đó. Thứ bóng đá ấy thật kinh khủng.
Khi các nhà điều hành của thế giới bóng đá nhận ra kỳ World Cup 1990 chỉ có trung bình 2,2 pha ghi bàn/trận, giảm mạnh so với con số 2,8 của tám năm trước, họ đã cấm việc thủ môn dùng tay bắt bóng khi đồng đội chuyền về - một sự thay đổi mang tính bước ngoặt. Đến kỳ World Cup tiếp theo, số lượng các đường chuyền về cho thủ môn đã giảm tới 70%.
Giai đoạn thập kỷ trước sự xuất hiện của hai sự thay đổi luật lệ trên không thực sự nổi tiếng về bóng đá đẹp. Tập thể vĩ đại nhất của thập niên 80, Argentina của Diego Maradona, đã từ bỏ phong cách và cấu trúc của thập niên 70 để trở thành... ừ thì, chỉ đơn giản là đội tuyển Argentina của riêng Diego Maradona. Khi các đối thủ có thể bóp nghẹt hệ thống phối hợp chuyền chọc, đập nhả của bạn bằng bẫy việt vị và tận dụng gã thủ môn để chơi trò “giữ quả bóng tránh xa đối phương”, có lẽ việc tự mình rê bóng đột phá qua khu trung tuyến lại không phải là một chiến thuật tồi.
KỶ NGUYÊN “CHUYỂN TRẠNG THÁI”: 1994-2006
Bạn còn nhớ bản đồ nhiệt thể hiện tần suất chạm bóng ở các khu vực trên sân chứ? Hãy dành một giây để trầm trồ trước sắc màu đỏ rực báo hiệu sự sôi động ở khu trung tuyến tại World Cup 1994.
Khi không còn chiếc phao cứu sinh mang tên “chuyền về cho thủ môn” , giới túc cầu buộc phải học cách đưa quả bóng lên phía trước một lần nữa, và họ đã phải làm điều đó trước thứ “công nghệ chống tiền vệ” tối tân nhất thời bấy giờ: Hệ thống phòng ngự khu vực 4-4-2 của Arrigo Sacchi.
Một phần lý do giúp các cầu thủ tấn công có nhiều thời gian và không gian ở những thập kỷ trước là vì ngay cả khi đội phòng ngự muốn pressing (điều hiếm khi xảy ra), thì phương pháp chính thống lúc bấy giờ chỉ có “man-marking”, tức kèm người 1v1. Nói một cách lịch sự thì đây là kiểu phòng ngự “rủi ro cao, phần thưởng lớn”. Còn theo lời của cựu HLV tuyển Hà Lan và tuyển Áo Ernst Happel thì: “Nếu bạn chọn phương pháp phòng ngự kèm người 1v1, tức là bạn đang tung ra sân 11 con lừa.”
Nếu không có sự phối hợp nhịp nhàng, cẩn trọng, hệ thống phòng ngự kèm người có thể bị kéo giãn và xé toạc theo những cách đầy tai hại. Tuyển Italy của Sacchi phòng ngự theo một cách khác: Ông tổ chức đội hình thành các khối 4 người chặt chẽ, thứ mà người hâm mộ hiện đại sẽ thấy quen thuộc hơn rất nhiều. Khi các đội khác cũng bắt đầu học theo, tính hiệu quả của khâu pressing tại World Cup đã tăng vọt, kéo theo tỷ lệ chuyền bóng thành công giảm mạnh từ 82% ở năm 1986 xuống còn 76% vào năm 2002 - mức thấp nhất kể từ năm 1966.
Sự sụt giảm trên cũng có phần bắt nguồn từ lối chơi tấn công táo bạo, trực diện hơn (cự ly tịnh tiến bóng trung bình của mỗi đường chuyền đã tăng đều từ năm 1982 đến 1998 và 2002) và rất, rất nhiều các quả tạt (có tới 32% số bàn thắng ở giải đấu năm 2002 xuất hiện trong vòng 3 hành động sau một quả tạt - tỷ lệ cao nhất từng được ghi nhận). Bạn còn nhớ đội hình 4-4-2 cổ điển với các cầu thủ chạy cánh thuần tuý chứ? Đó có lẽ là lần cuối cùng bóng đá mang tới cảm giác khác biệt hoàn toàn so với hiện nay.
Đây là giai đoạn làng túc cầu bắt đầu “nghiện” các pha chuyển trạng thái: Các đội bóng pressing rát hơn và tổ chức tấn công nhanh hơn trước, cố gắng đánh úp khi đối thủ chưa kịp củng cố hệ thống phòng ngự. Nhịp độ trận đấu nhanh, liên tục bị cắt vụn cũng tạo ra rất nhiều bàn thắng từ các tình huống bóng ch/ết khi chúng ta bước sang thế kỷ 21, đặc biệt là từ những quả đá phạt trực tiếp.
Đây cũng là một kỷ nguyên chuyển trạng thái theo một nghĩa khác, khi cuộc chơi bắt đầu biến đổi thành một thứ mang hơi hướng hiện đại hơn.
Đến giữa thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21, vai trò “tiền đạo lùi sáng tạo”, tức cầu thủ có nhiệm vụ lùi xuống liên kết với tuyến giữa từ thời Pele và Cruyff, cuối cùng đã trở thành một tiền vệ tấn công thực thụ, nhằm tạo ra thế vượt trội về quân số trước cặp tiền vệ trung tâm của những đối thủ sử dụng đội hình 4-4-2 giăng ngang. Chẳng bao lâu sau, các cầu thủ tấn công chạy cánh cũng bắt đầu di chuyển bó vào trong, chủ yếu chơi ở cánh nghịch chân thuận để có thể thực hiện các pha cắt vào trung lộ và cứa lòng từ xa bằng cái chân ấy.
Bồ Đào Nha là một trong nhiều đội bóng tại World Cup 2006 đã vứt bỏ đội hình 4-4-2 cổ điển để chuyển sang dùng 4-2-3-1 hoặc 4-3-3. Họ bố trí ba người ở trung tuyến thay vì hai, và Cristiano Ronaldo đôi khi chơi như một tiền đạo cánh bó trong (inverted winger) để săn bàn ở cánh trái, đối diện với một Luis Figo chơi theo kiểu “bám biên tạt bóng” truyền thống bên cánh phải.
Giờ thì mọi thứ bắt đầu trông có vẻ quen thuộc rồi đấy.
KỶ NGUYÊN LUÂN CHUYỂN BÓNG: 2010-2018
Không khó để chỉ đích danh đội tuyển nào đã khai màn cho kỷ nguyên hiện tại của chúng ta. Từ năm 2008 đến 2012, Tây Ban Nha về cơ bản là bất khả chiến bại, và họ làm được điều đó bằng cách đẩy mọi xu hướng dài hạn đã đưa bóng đá đến thời điểm này lên mức tối đa.
Thay vì chơi với ba tiền vệ trung tâm, La Roja tung vào sân bốn hoặc năm tiền vệ trung tâm, nhồi nhét họ vào 2 cánh, vào vị trí tiền đạo cắm, và có lẽ là giấu cả trong khoang hành lý xách tay trên chuyến bay đến Nam Phi (những cầu thủ này đều khá nhỏ con).
Tây Ban Nha gần như là đội có nhiều đường chuyền thành công nhất lịch sử (tính đến World Cup 2010, con số 525 đường chuyền thành công/trận của họ chính là thống kê cao thứ hai từng được ghi nhận) và cũng là đội chuyền dài gần như ít nhất lịch sử (chỉ chiếm 7,7% trong tổng số các đường chuyền đã thực hiện - mức thấp thứ hai vào thời điểm đó). Họ luân chuyển bóng cực nhanh (trung bình mỗi đường chuyền chỉ cách nhau 2,5 giây) và cự ly cực ngắn (mỗi đường chuyền chỉ đi khoảng 15,27 mét). Họ là một cỗ máy luân chuyển bóng hoàn hảo của Guardiola - à thì, chính xác là của Vicente del Bosque, nhưng chắc các bạn thừa hiểu rằng phần lớn các cầu thủ của La Roja lúc đó dành hầu hết thời gian trong năm để làm việc với ai, đúng chứ?
Mục đích của ngần ấy đường chuyền không chỉ là để cày chỉ số cao chót vót trên hệ thống dữ liệu sự kiện mới của Opta, mặc dù hồi đó người ta nói rất nhiều về tỷ lệ kiểm soát bóng.
Việc trở thành những bậc thầy cực kỳ điêu luyện trong việc chuyền ngang và chuyền về để tìm đường phát triển bóng đã khiến Tây Ban Nha trở nên cực kỳ khó bị pressing, từ đó giúp họ dễ dàng đẩy toàn bộ các cầu thủ của mình (ngoại trừ thủ môn) tràn hết sang phần sân đối phương. Các hậu vệ cánh chuyên chồng biên cung cấp chiều rộng cho mặt trận tấn công, các cầu thủ tấn công chạy cánh xâm nhập vào trong tạo thế áp đảo quân số ở khu vực rìa vòng cấm, còn các trung vệ dâng lên để thiết lập khối đội hình dâng cao.
Và một khi họ đã thiết lập được trận pháp như vậy, thì việc cướp lại quả bóng từ chân họ và giữ nó được lâu gần như là nhiệm vụ bất khả thi.
Một cấu trúc “rest defence” vững chắc đã trở thành tiêu chuẩn bắt buộc cho một đội bóng tinh hoa, hiểu nôm na là các hệ thống phòng ngự được thiết lập sẵn trong lúc đang tấn công để ngay lập tức đoạt lại bóng khi vừa để mất. Đến năm 2022, chúng ta đã chứng kiến tỷ lệ “counter-pressing” (tức “pressing chống phản công”) - nghĩa là chiến thuật cố giành lại bóng trong phạm vi 60% phần sân đấu phía trên trong vòng tám giây sau thời điểm mất bóng ở đó - cao nhất từ trước đến nay khi thế giới nhận ra giá trị của việc duy trì áp lực tấn công liên tục khi đã dồn ép đối thủ lùi sâu.
Sự gia tăng mạnh mẽ của tỷ lệ “counter-pressing” tại World Cup có lẽ đã phơi bày lợi thế thực sự của kỷ nguyên luân chuyển bóng. Nhưng nó cũng dẫn tới một phản ứng dây chuyền đầy toan tính trước việc có quá nhiều đội muốn sao chép lối đá của Tây Ban Nha: Các đội khác, yếu hơn, đã chọn làm điều ngược lại.
Thay vì lãng phí năng lượng để pressing các đối thủ quá giỏi kiểm soát bóng và vô tình để lộ khoảng trống giữa hệ thống phòng ngự, họ quyết định lùi sâu và nén chặt cự ly đội hình nhất có thể, chực chờ đánh vào khoảng trống sau lưng hàng thủ dâng cao của đối phương thông qua các đợt phản công. Thậm chí ngay cả một số đội bóng rất tài năng, sau khi quan sát bức tranh chiến thuật tổng thể, cũng nhận ra rằng họ sẽ có cơ hội chiến thắng cao hơn nếu... không cầm bóng.
Và thế là chúng ta sẽ đi trọn một vòng lặp khi đến với trận chung kết World Cup 2018 đầy kỳ lạ. Ở đó, Pháp chọn lối đá trực diện (19% số nỗ lực lên bóng của họ là những cú phất dài), nhờ cậy vào các bàn thắng đến từ những tình huống cố định (một quả đá phạt và một quả penalty) để khai thông bế tắc. Nhìn chung, họ trông giống như đang trình diễn một vở kịch hiện sinh về sự vô dụng của khu trung tuyến vậy.
Mạng lưới chuyền chọc của họ thực sự là một “tiếng kêu cứu”. Chỉ số bàn thắng kỳ vọng không tính penalty của Pháp ngày hôm ấy trước Croatia cũng là một con số thảm hại: 0,3 xG. Nhưng tất cả những điều đó đều chẳng hề có ý nghĩa gì vì, đoán xem, họ là những người giành chức vô địch.
Chấp nhận sự thật đi, mấy gã mọt sách.
KỶ NGUYÊN LIONEL MESSI: 2022
Được rồi, đành rằng một giải đấu duy nhất có thể không đủ để được phân loại thành một “kỷ nguyên”, nhưng tôi đâu thể làm ngơ trước việc mọi dòng tít đều bị chiếm đóng bởi người đàn ông đã định hình thế giới bóng đá của thế kỷ 21.
36 năm sau chức vô địch lịch sử mang đậm dấu ấn Maradona, World Cup 2022 sẽ mãi được nhớ đến là giải đấu mà người con trai vĩ đại thứ hai của Argentina chạm tay vào chiếc cúp vàng thế giới. Gần như mọi fan bóng đá bên ngoài nước Pháp đều mong muốn Lionel Messi có thể bước qua vạch đích trong một trong những trận chung kết vĩ đại nhất lịch sử World Cup - một trận đấu được định đoạt bởi loạt sút luân lưu sau kết quả hoà 3-3 trong 2 hiệp đấu chính và 2 hiệp phụ.
Đó là cuộc đối đầu giữa Messi và Kylian Mbappé. Một bên là bậc thầy lừng lẫy, một bên là cậu học trò xuất chúng trên sân khấu lớn nhất thế giới. Cú hattrick của Mbappé mới chỉ là lần thứ hai trong lịch sử có một cầu thủ ghi ba bàn trong một trận chung kết World Cup (kể từ Hurst năm 1966), nhưng chừng đó vẫn không đủ để giúp Pháp có hai lần đăng quang liên tiếp.
Đây là thời đại của Lionel Messi.
Mạng lưới chuyền bóng của Argentina trong trận đấu đó thực sự là một kiệt tác đáng chiêm ngưỡng. Như chúng ta vẫn thường thấy trong xuyên suốt sự nghiệp của anh, mọi ngả đường đều dẫn đến gã phù thuỷ đầy mê hoặc này để anh tạo ra ma thuật ở Qatar.
Quên bảo tàng Louvre đi, hãy treo nó ở Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia (Museo Nacional de Bellas Artes) tại Buenos Aires.
Messi đã ghi hai bàn trong trận chung kết kinh điển ấy, nhưng pha kiến tạo của anh trong trận bán kết gặp Croatia mới là thứ lột tả rõ nhất chủ đề chiến thuật của cả giải đấu.
Một khoảnh khắc rực sáng của năng lực cá nhân khi Messi xoay chàng trung vệ đáng thương Josko Gvardiol như chong chóng rồi lao xuống sát đường biên ngang và tung ra quả tạt trả ngược “dọn cỗ” cho Julian Alvarez đưa bóng vào lưới. Bản thân cú dứt điểm thì khá bình thường, nhưng chuỗi hành động dẫn tới nó đã mô tả một lối tấn công cực kỳ thịnh hành ở Qatar.
Đấu pháp đó là gì? Hãy nhìn lại bản đồ nhiệt thể hiện các điểm chạm bóng của giải đấu này, và bạn sẽ thấy một sự phong tỏa nghiêm ngặt đối với các khoảng không gian dẫn vào vòng cấm, khi rất nhiều đội sử dụng hệ thống khối phòng ngự tầm trung (mid-block) cực kỳ chặt chẽ, kỷ luật.
Sự kỷ luật chiến thuật đó thực sự đáng ngưỡng mộ. Morocco đã hưởng lợi từ nó nhiều đến mức chiến lược “phòng ngự lùi sâu và phản công” của đội tuyển này đã đưa họ tiến thẳng đến vòng bán kết. Nhìn chung, nó buộc các đội bóng phải đối mặt với một thử thách hoàn toàn mới trong nỗ lực mở khóa hệ thống phòng ngự của đối thủ.
Đầu tiên, nhiệm vụ đó đòi hỏi tính kiên nhẫn. Sự hấp dẫn hiếm khi xuất hiện trong 30 phút đầu của nhiều trận đấu, thời điểm các đội bóng chủ yếu thăm dò nhau - chỉ có 31/172 bàn thắng được ghi trong 30 phút đầu trên toàn giải đấu.
Sự kiên nhẫn ấy cũng đồng nghĩa với việc các đội bóng buộc phải đi vòng qua khối phòng ngự của đối phương nếu họ không thể xuyên phá nó trực diện. Vào năm 2022, chỉ có 16% số tình huống đưa bóng vào khu vực 1/3 cuối sân đối thủ được thực hiện qua con đường trung lộ - tỷ lệ thấp nhất trong suốt 15 kỳ World Cup.
Việc phải đi một chặng đường dài hơn, vòng vèo hơn để tiếp cận khung thành cũng được thể hiện rõ qua các con số. Tại Qatar, trung bình mỗi trận có 2,3 cơ hội được tạo ra từ những cú tạt trả ngược (cutback), tần suất cao nhất kể từ năm 1978 (2,4 mỗi trận).
Thật đầy chất thơ làm sao, 2 đội bóng lọt vào trận chung kết là Argentina và Pháp cũng là 2 cái tên đứng đầu trong danh sách những đội bóng tạo ra nhiều cơ hội thông qua hình thức này nhất. Tổng số 22 pha ghi bàn đến từ các tình huống cutback trong toàn bộ giải đấu là một thống kê đáng kinh ngạc, vượt rất xa những kỳ World Cup trước đó.
Không có gì ngạc nhiên khi 2022 cũng là kỳ World Cup có khoảng cách dứt điểm trung bình thấp nhất (16,4 mét) và tỷ lệ các pha dứt điểm bên trong vòng cấm cao nhất (63%), xét đến việc các đội bóng buộc phải tìm kiếm những con đường phức tạp và hiệu quả hơn để tiếp cận khung thành.
May mắn thay, các cầu thủ vẫn có đủ năng lượng để thực hiện những pha bứt tốc tấn công ở biên, một phần là nhờ Qatar tổ chức giải đấu vào tháng 12, giữa mùa giải cấp CLB - lần đầu tiên chuyện này xảy ra trong lịch sử World Cup.
Có thể nói điều đó đã tạo ra một bữa tiệc bóng đá chất lượng hơn đáng kể về mặt tổng thể. Nhiệt độ tuy cao nhưng vẫn dễ chịu hơn nhiều so với các kỳ World Cup khác được tổ chức dưới cái nóng thiêu đốt của mùa hè.
Thêm vào đó là quy định mở rộng danh sách nhân sự lên 26 người và tăng số quyền thay người lên 5 người mỗi trận, cộng với việc tất cả các sân vận động đều nằm trong bán kính 50km từ trung tâm Doha, bạn có thể hiểu tại sao mọi tập thể ở World Cup 2022 đều có được nền tảng thể lực sung mãn đến vậy.
Có lẽ đây cũng chính là lý do các đội bóng ở kỳ World Cup này ít phải dựa dẫm vào bóng ch/ết để tìm kiếm sự đột phá, với 130/172 bàn thắng được ghi từ những tình huống bóng sống. Gộp chung các pha đá phạt trực tiếp, phạt góc, ném biên và penalty, chỉ có 24% số bàn thắng được tạo nên từ bóng ch/ết ở World Cup 2022 - mức thấp nhất trong 15 kỳ giải đấu.
Tuy nhiên, điều kiện thời tiết oi bức ở Mỹ, Mexico và Canada trong kỳ World Cup sắp tới có thể sẽ khiến các đội bóng lại phải trông chờ vào những tình huống cố định khi năng lượng cạn kiệt.
Kết hợp với sự lên ngôi của các HLV chuyên trách bóng ch/ết ở cả cấp độ CLB và ĐTQG, đừng ngạc nhiên khi thấy thanh màu xanh trong biểu đồ trên tăng vọt cực mạnh vào năm 2026.
BẢNG XẾP HẠNG CÁC CÁ NHÂN VÀ TẬP THỂ XUẤT SẮC
Không một bài đánh giá dữ liệu World Cup nào là trọn vẹn nếu thiếu đi một cái cớ để chúng ta cùng ngồi lại, xướng tên những huyền thoại thể thao trong quá khứ và tận hưởng niềm vui.
Bảng xếp hạng dưới đây chủ yếu dựa trên dữ liệu “Giá trị của những lần kiểm soát bóng” (possession value), một chỉ số tuy không hoàn hảo vì những lý do chúng ta đã bàn (chỉ dựa trên các thống kê tần suất trung bình đơn giản, không được điều chỉnh theo thời đại, và không thể phản ánh những hoạt động diễn ra trong giai đoạn không bóng), nhưng nhìn chung vẫn tốt hơn là chỉ ngồi đếm số lượng sự kiện. Nó giúp chúng ta định giá khả năng tịnh tiến bóng, vốn là nền tảng để các đội bóng tạo ra những bàn thắng (cũng như tránh bị thủng lưới).
Ba chỉ số ở cuối - tần suất nỗ lực rê bóng qua người (take-ons), tắc bóng (tackles) và cắt đường chuyền (interceptions) - được thêm vào bởi vì dù không trực tiếp đưa quả bóng tiến lên phía trước, chúng lại thay đổi xác suất ghi bàn theo một cách khó định lượng hơn.
“Value” tức là “giá trị” mà một cầu thủ bổ sung thêm vào xác suất ghi bàn của đội anh ta thông qua các hành động phát triển bóng, bao gồm chuyền, tạt, dẫn bóng…
Nếu bấy nhiêu chỉ số là quá nhiều để có thể tiêu hóa cùng một lúc, vậy một biểu đồ phân tán đơn giản thì sao? Trục tung “on-ball value” (giá trị của những lần cầm bóng) dưới đây cộng dồn tất cả mọi kiểu tịnh tiến bóng mà một cầu thủ có thể làm được với nó (chuyền, tạt, kéo bóng) và đối chiếu với khả năng hỗ trợ đồng đội khi không cầm bóng (“giá trị” của những lần nhận bóng).
Và cầu thủ xuất sắc nhất khi chúng ta kết hợp tất cả các yếu tố trên, với một khoảng cách bỏ xa phần còn lại, chính là Johan Cruyff.
Liệu có công bằng không khi so sánh số liệu của những thời đại có trình độ phòng ngự khác nhau một trời một vực rồi suy ra đẳng cấp của các cá nhân? Có lẽ là không, nhưng mục đích của bài phân tích này không phải là để tìm kiếm sự công bằng, mà là để hồi tưởng về những con người đáng nhớ.
Bạn còn nhớ Mesut Ozil và Alexis Sanchez, những người đã bị báo chí vùi dập tơi tả khi thi đấu cấp CLB tại Anh không? Hai gã này thực sự từng là những vị thần chói lọi tại các kỳ World Cup.
Bạn có còn nhớ Jurgen Grabowski? Hay Ariel Ortega? Nếu không, có lẽ lúc này bạn đang vội mở YouTube lên để xem họ có thực sự xuất sắc hơn Pele hay Maradona hay không, rồi quay lại đây, gãi đầu đọc lại phần giải thích về cách tính điểm “possession value” một lần nữa (gợi ý: Ở đây chúng ta không trừ điểm cho những pha xử lý thất bại).
Cuối cùng là về các tập thể.
Bản đồ trên có thể chẳng có gì đáng tự hào đối với những đội bóng như Canada và New Zealand - những đội nằm ở dưới đáy của thang màu hiệu số bàn thắng bại trung bình/trận tích luỹ qua toàn bộ các kỳ World Cup từ năm 1966 đến 2022 - nhưng hãy nhớ rằng việc họ được có mặt ở vòng chung kết của giải đấu này chính là minh chứng đanh thép cho thấy họ đã làm tốt hơn tất cả những quốc gia chỉ có màu trắng trống trơn kia.
Còn về phần màu xanh lá cây của thang đo, chắc chắn sẽ chẳng có ai ngạc nhiên khi biết Tây Âu và Nam Mỹ chính là những khu vực thành công nhất trong lịch sử World Cup. Cũng không có gì lạ khi người Brazil và người Đức, hai quốc gia lọt vào nhiều trận chung kết nhất, được ghi nhận dữ liệu hiệu số bàn thắng bại tốt nhất (những người Hà Lan tội nghiệp dù chưa từng vô địch nhưng vẫn bám sát ngay phía sau).
Bạn muốn biết ai là nhà vô địch trong thống kê này ư? Được thôi.
Tính từ năm 1966, dữ liệu hiệu số bàn thắng bại trung bình/trận của Brazil là một con số hoàn hảo: +1,0/trận – và Selecao đã chơi tổng cộng 85 trận ở World Cup, tức là con số tổng của họ lên tới +85. Thống kê đó giúp Brazil nhỉnh hơn đôi chút so với Đức, đội có hiệu số +0,98/trận.
Một kết quả rất phù hợp với lịch sử: Đội tuyển quốc gia có nhiều chức vô địch World Cup nhất cũng chính là đội đứng đầu danh sách trong bộ dữ liệu này.
Joga bonito (Bóng đá vị nghệ thuật) không chỉ là một khẩu hiệu, mà nó đã ngấm vào máu thịt của đất nước Nam Mỹ này, điều đó chưa từng bị nghi ngờ.
Theo John Muller và Mark Carey, The Athletic