Lịch sử và sự tiến hóa của Quả bóng vàng: Câu chuyện đằng sau giải thưởng cá nhân danh giá nhất thế giới bóng đá

Trông nó chẳng có gì đáng ngắm nghía cả. Phần kim loại đã bị xỉn màu, ngả sang sắc vàng xanh, và người ta còn có thể nhìn thấy rõ lớp keo đang chật vật giữ tấm bảng ở đúng vị trí. Nếu nhấc nó lên, bạn sẽ nghe thấy tiếng lạch cạch bởi vì có một mảnh kim loại bị lỏng ở bên trong phần đế gỗ. 

Kevin Keegan từng bật cười khi nhắc đến nó. “Có lần tôi mang nó đi định giá thì một gã đã bảo rằng nó chỉ đáng giá khoảng mười bảng,” ông kể với cây bút Daniel Taylor của tờ The Athletic - người đã thường xuyên ghé thăm trong quá trình chấp bút cho cuốn tự truyện của cựu đội trưởng tuyển Anh. “Tôi không chắc liệu Cristiano (Ronaldo) có thèm dùng nó làm vật chặn cửa hay không.”

Thứ đó chính là Quả bóng vàng, giải thưởng từng được biết đến với tên gọi “Cầu thủ xuất sắc nhất châu Âu” khi Keegan - người vừa qua đời vào đầu năm nay - giành được nó hai lần vào cuối những năm 1970 trong thời gian khoác áo CLB Đức SV Hamburg. 

Kể từ đó, cầu thủ người Anh duy nhất từng giành được giải thưởng này là Michael Owen, người vẫn nhớ như in cảm giác sửng sốt khi nhận được cuộc điện thoại báo tin vui chỉ vài giờ trước một trận đấu Champions League vào năm 2001. Anh được yêu cầu phải tuyệt đối giữ bí mật chuyện này cho đến khi kết quả được công bố chính thức gần hai tuần sau đó, nhưng việc đó không phải là vấn đề lớn. “Thật lòng mà nói, ngoại trừ trước gia đình mình, tôi còn cảm thấy hơi ngượng ngùng về tất cả những chuyện này,” anh viết trong cuốn tự truyện có tựa đề Reboot. 

Owen cũng nhớ rõ cảm giác tự hào khi nhìn vào danh sách những người từng đoạt giải trước đó, nhưng đồng thời cũng thấy nhẹ nhõm vì mình “không phải tham dự một buổi lễ trao giải nào cả” bởi ban tổ chức thuộc tạp chí France Football đã mang chiếc cúp đến tận nơi cho anh. Phải vài tháng sau đó, anh mới được trao tặng chính thức danh hiệu cao quý này trên sân cỏ trước trận đấu gặp Derby County tại Anfield. Màn trao giải có đôi chút rình rang, nhưng cũng không quá lớn. Ngay cả lúc ấy, Owen vẫn nhớ là mình chỉ mong người ta “nhanh mang cái thứ này ra khỏi sân” để trận đấu còn bắt đầu. 

Ngày nay, mọi thứ đã khác xưa rất nhiều. Không chỉ chiếc cúp Quả bóng vàng hiện tại đã lớn hơn đáng kể - một khối cầu mô phỏng theo một quả bóng đá tiêu chuẩn, được mạ vàng và đặt trên phần đế làm bằng đá pyrite - mà mọi thứ xung quanh nó cũng vậy. 

Lễ trao giải năm nay, diễn ra vào thứ Hai tuần tới, sẽ được tổ chức trước một khán phòng chật kín người tại nhà hát London Palladium, đồng thời được theo dõi qua các luồng phát trực tiếp cũng như mạng xã hội bởi người hâm mộ trên toàn thế giới. Giờ đây nó đã trở thành một sự kiện thảm đỏ hào nhoáng, phô trương, ngập tràn sự quyến rũ, các thương hiệu xa xỉ... và đôi khi là cả sự vắng mặt đầy kịch tính của những cầu thủ hoặc CLB cảm thấy họ đã bị đối xử bất công. 

Nhưng sự thay đổi lớn nhất nằm ở cách thế giới nhìn nhận Quả Bóng Vàng. Các cầu thủ đã chuyển từ thái độ gần như ngần ngại khi nhận các giải thưởng cá nhân – “ngượng ngùng”, theo cách dùng từ của Owen - sang việc theo đuổi nó một cách công khai đến mức chúng ta đã được chứng kiến một số ngôi sao lớn nhất của làng túc cầu dấn thân vào những chiến dịch vận động rầm rộ trong vài tháng qua, ra sức quảng bá cho lý do họ xứng đáng giành chiến thắng theo những cách có phần chói tai trong một môn thể thao đồng đội. 

Tất cả những điều đó hoàn toàn khác xa so với buổi lễ trao giải giản dị dành cho người chiến thắng đầu tiên, Sir Stanley Matthews, tại Blackpool vào năm 1956 - hay trường hợp của Florian Albert, người đã nhận cúp ngay trong căn bếp của ngôi nhà khiêm tốn ở Budapest 11 năm sau đó. 

Bước sang năm thứ 70, Quả Bóng Vàng đã có cho riêng mình một sức sống mãnh liệt. Theo lời của Pascal Ferré, người từng giám sát giải thưởng này trên cương vị tổng biên tập của France Football từ năm 2016 đến 2023: “Nó khiến mọi người phát cuồng.”

***

Sự thay đổi ấy bắt đầu từ khi nào? Từ lúc nào và bằng cách nào Quả Bóng Vàng lại chuyển từ một giải thưởng đáng ao ước - có lẽ là lớp kem phủ trên chiếc bánh tuyệt hảo dành cho một cầu thủ vừa trải qua một mùa giải đại thành công cùng CLB và/hoặc ĐTQG của mình - thành một thứ mà người ta khao khát tới mức theo đuổi bằng mọi giá, dồn toàn bộ tâm trí vào nó? Phải chăng đó là hệ quả từ cuộc cạnh tranh giữa Lionel Messi và Cristiano Ronaldo, hai siêu sao đã chiếm giữ hai vị trí dẫn đầu trong các cuộc bầu chọn suốt 9 trên tổng số 10 năm, từ 2008 đến 2017? 

“Tôi có thể nói rằng vị thế của giải thưởng này vẫn tương đối khiêm tốn cho đến tận những năm đầu của thế kỷ 21,” Ferré chia sẻ. “Trước đó, tuy nó vẫn có giá trị không nhỏ trong mắt các cầu thủ, đặc biệt là ở những quốc gia gốc Latinh như Pháp, Tây Ban Nha và Ý, nhưng khi ấy chúng ta chưa bước vào thời kỳ truyền thông phủ sóng thái quá như hiện nay. Và tôi phải nói rằng trong 10-15 năm qua, Quả Bóng Vàng đã ngày càng chiếm nhiều không gian hơn trong đời sống truyền thông.”

Và chắc chắn, nó cũng chiếm ngày càng nhiều chỗ trong tâm trí của một số cầu thủ cùng những người đứng sau họ. 

Như thần đồng tuổi teen của Barcelona, Lamine Yamal, từng chia sẻ với Resonancia de Corazon trong một loạt các cuộc phỏng vấn dồn dập trước cuộc bầu chọn năm ngoái: “Tôi không mơ giành một Quả bóng vàng. Tôi mơ giành được thật nhiều Quả Bóng Vàng.” 

Trong cuốn sách mới của mình mang tên The Hidden Face of the Ballon d’Or (Mặt khuất của Quả Bóng Vàng), Ferré đã mô tả sự thèm khát đến tuyệt vọng của một số người đối với giải thưởng này. Chẳng hạn, ông đối chiếu sự sửng sốt và những giọt nước mắt hạnh phúc của Luka Modric khi biết mình là người chiến thắng vào năm 2018 (“Tại sao lại là tôi?”) với những nỗ lực đáng báo động từ người đại diện của một cầu thủ giấu tên nhằm vận động phiếu ủng hộ cho thân chủ của mình. 

“Khi tôi gọi điện cho Modric để báo tin, ban đầu cậu ấy không bắt máy,” Ferré kể. “Vài phút sau, cậu ấy gọi lại cho tôi, và khi tôi thông báo về chiến thắng của cậu ấy, đầu dây bên kia im lặng rất lâu. Rồi cậu ấy khóc rất nhiều. Cậu ấy bảo rằng mình quá xúc động, rằng bản thân không được ‘lập trình’ để đón nhận loại giải thưởng này. Cậu ấy chính là hình mẫu ‘anti-star’ (phản ngôi sao) đúng nghĩa nhất. Điều đó chứng minh rằng ngay cả những cầu thủ chỉ dồn hết tâm trí phục vụ cho lợi ích chung của tập thể cũng có thể giành Quả bóng vàng. Chiến thắng của Rodri hồi năm 2024 cũng là một trường hợp tương tự.” 

Tiếp đó, Ferré kể một câu chuyện kém đẹp đẽ hơn nhiều về cuộc gặp với người đại diện của một cầu thủ giấu tên trước thềm một kỳ bỏ phiếu. “Ông ta nhờ vả tôi ‘quảng bá’ thân chủ của mình với các thành viên trong hội đồng ban giám khảo - tất nhiên là tôi đã từ chối,” ông chia sẻ. “Giữa cuộc trò chuyện, tôi phải đi ra ngoài để nghe  một cuộc điện thoại. Khi quay lại, tay đại diện đó đã biến mất, nhưng có một chiếc phong bì để lại trên bàn. Tôi đã không mở nó ra. Thay vào đó, tôi giao nó lại cho lễ tân khách sạn. Chúng ta sẽ không bao giờ biết được bên trong chiếc phong bì đó có gì.” 

Ferré xem đó là một trường hợp cực đoan ít gặp. Phổ biến hơn nhiều, đặc biệt là trong những năm gần đây, là phương thức mà ông gọi là “các cuộc vận động hành lang” nhằm thu hút sự ủng hộ của 100 nhà báo có quyền bỏ phiếu (đại diện cho mỗi quốc gia nằm trong top 100 trên bảng xếp hạng bóng đá nam của FIFA, và top 50 đối với giải Quả Bóng Vàng nữ.)

“Trước mỗi kỳ bỏ phiếu, năm nào các CLB và người đại diện của những ứng cử viên hàng đầu cũng đều tận dụng mọi cơ hội để nhắc tôi rằng cầu thủ của họ đích thực là người giỏi nhất thế giới,” Vincent Garcia, người kế nhiệm Ferré làm tổng biên tập France Football vào năm 2023, cho biết. “Sức ép ấy có thể được tạo ra một cách gián tiếp thông qua giới truyền thông, hoặc trực tiếp. Nhưng đây là một ban giám khảo gồm 100 nhà báo và tôi hoàn toàn tin tưởng rằng họ sẽ miễn nhiễm với mọi hình thức áp lực để có thể đưa ra những lá phiếu hoàn toàn dựa trên màn trình diễn chuyên môn.” 

“Mấy tay đại diện có thể gọi điện 5 lần, 10 lần, 15 lần, 20 lần chỉ để giải thích rằng thân chủ của họ mới là người xứng đáng,” Ferré kể. “Các CLB cũng vậy - một số CLB làm điều đó nhiều hơn những đội khác. Tôi từng nhận được rất nhiều cuộc gọi từ đám đại diện, hết lời ca ngợi những chiến công của thân chủ mình và khẳng định rằng cầu thủ ấy xứng đáng chiến thắng. Tôi gọi đó là ‘vận động hành lang’. Một thứ sức ép nhỏ nhoi thôi.”

Vậy còn phương pháp gây áp lực gián tiếp thông qua các chiến dịch truyền thông có tạo ra sự khác biệt không? “Theo quan điểm của tôi là không,” Ferré đáp. “Nếu chiến thuật đó chỉ gói gọn trong việc lên tất cả các mặt báo trên thế giới và tuyên bố: ‘Tôi là người giỏi nhất. Hãy bỏ phiếu cho tôi’, thì tôi không nghĩ ban giám khảo mấy quan tâm. Tất cả những cuộc phỏng vấn ấy đều nói những điều ít nhiều giống nhau. Theo tôi, phương pháp này không hiệu quả cho lắm.” 

Nhưng thực tế là các cầu thủ vô cùng khao khát giành được giải thưởng này. Tuy đôi khi họ có thể công khai khẳng định điều ngược lại, nhưng hành vi của các ngôi sao, CLB và ê-kíp thân cận của họ lại cho thấy một câu chuyện hoàn toàn khác. 

***

Vào tháng 12/2017, trong mùa giải cuối cùng của mình tại Real Madrid, Cristiano Ronaldo đã giành được danh hiệu Quả bóng vàng thứ năm, san bằng thành tích với đối thủ lớn nhất của anh là Lionel Messi. Siêu sao người Bồ Đào Nha đã thẳng thắn thổ lộ về chuyện mình cảm thấy “buồn bã và ức chế” đến mức nào trong những năm phải về nhì sau Messi, cũng như niềm tự hào khi bắt kịp đối thủ. “Chẳng có ai giành được nhiều giải thưởng cá nhân hơn tôi cả,” CR7 tuyên bố với France Football. 

Đó cũng là lần cuối cùng Ronaldo giành được Quả Bóng Vàng; anh về nhì vào năm 2018 và đứng thứ ba vào năm 2019, nhưng đến năm 2022 thì tụt xuống tận vị trí thứ 20 trong bảng xếp hạng và không còn xuất hiện trong danh sách rút gọn nữa kể từ khi gia nhập CLB Al Nassr của Saudi Arabi vào tháng 1/2023. Trong khi đó, Messi đã bỏ túi thêm 3 chiến thắng  nữa. Đến năm 2025, Ronaldo đổi giọng và tuyên bố rằng Quả bóng vàng - thứ mà anh từng mô tả là “giải thưởng tuyệt vời nhất” - chỉ là “một thứ hư cấu”. 

Garcia tin rằng cuộc cạnh tranh giữa Messi và Ronaldo, cùng cách nó khiến cộng đồng người hâm mộ của hai bên phân hoá sâu sắc, đóng vai trò vô cùng lớn trong sự phát triển mạnh mẽ của Quả Bóng Vàng.

Mối quan hệ yêu-ghét của Ronaldo với giải thưởng này - yêu tha thiết nó khi giành chiến thắng, ghét cay đắng nó khi thất bại - đã cung cấp vô số “đạn dược” cho các anti-fan của anh, tuy vậy, theo Ferré thì thái độ ấy thực ra cũng có phần đáng mến. “Đó là một con người bị ám ảnh bởi những chiến thắng,” ông nhận xét. “Trong số tất cả những cầu thủ bóng đá mà tôi từng có cơ hội tiếp xúc trong sự nghiệp của mình, cậu ấy là một trong số những người bị ám ảnh bởi chiến thắng nhất – sự ám ảnh ấy lớn đến mức khi không thể giành chiến thắng, cậu ấy sẽ cho rằng mình đã bị đối xử bất công. 

“Đã có những lần cậu ấy biết mình sẽ không giành được Quả Bóng Vàng nên quyết định không đến dự buổi lễ trao giải. Lionel Messi cũng từng làm vậy vài dịp. Thật đáng tiếc - chúng tôi đã cố gắng mời họ đến dự mỗi năm - nhưng... đó chính là sự ám ảnh đã nói. Và có lẽ cũng chính sự ám ảnh này đã tạo nên sự nghiệp phi thường của họ: Rất nhiều bàn thắng, rất nhiều chiến thắng, rất nhiều danh hiệu.”

Còn vụ việc quay lưng tai tiếng nhất đối với Quả Bóng Vàng không chỉ đến từ một cầu thủ mà là từ cả một CLB. Khi Vinicius Junior thất bại trước tiền vệ Rodri của Manchester City và đội tuyển Tây Ban Nha vào năm 2024, Real Madrid đã tẩy chay sự kiện trao giải để bày tỏ thái độ phản đối kết quả này. Sau đó là tuyên bố đình đám từ các quan chức CLB: “Rõ ràng là UEFA Ballon d’Or đã không tôn trọng Real Madrid - và Real Madrid sẽ không đến nơi mà mình không được tôn trọng.” 

Đó là lần đầu tiên France Football quyết định giữ kín kết quả - thậm chí không hề thông báo trước cho người chiến thắng - cho đến tận buổi lễ trao giải. “Chúng tôi muốn tăng thêm sự quan tâm và kịch tính, vì chúng tôi nhận thấy việc giữ bí mật kết quả đang ngày càng trở nên khó khăn hơn,” Garcia chia sẻ. 

“Hôm trước buổi lễ, tôi nhận được một cuộc gọi từ Real Madrid. Họ nói rằng mình đã biết Vinicius Jr sẽ không giành chiến thắng. Ban đầu tôi nghĩ họ chỉ đang cố gắng ‘thăm dò’ thông tin mà thôi, nhưng sau đó tôi nhận ra quả thực là họ đã nắm được những chi tiết cực kỳ chính xác. Khi ấy tôi mới hiểu rằng đã có một vụ rò rỉ từ phía chúng tôi. Sau sự cố đó, chúng tôi đã thực hiện một số thay đổi trong cơ cấu tổ chức của mình.” 

“Đó là một ngày thật khó khăn. Đối với ban tổ chức, việc Real Madrid tuyên bố không đến vào phút chót là một sự cố rất khó xử lý. Nhưng ở một góc nhìn khác, giờ đây sự việc này đã trở thành một phần trong lịch sử hào hùng của Quả Bóng Vàng và góp phần khiến buổi lễ được chú ý hơn rất nhiều.” 

Đáng chú ý, giải thưởng dành cho nữ - chỉ mới được ra mắt vào năm 2018 – thì lại chưa từng xảy ra những drama tương tự. “Chúng tôi gặp ít rắc rối hơn rất nhiều với Quả bóng vàng nữ,” Garcia cho biết. “Điều gây ra nhiều phiền toái nhất đối với giải nữ là lịch thi đấu. Nhưng tôi tin rằng năm nay tất cả các ứng cử viên được đánh giá cao đều sẽ có mặt.”

***

Trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2015, giải thưởng này đã được đổi tên thành Quả Bóng Vàng FIFA sau khi được hợp nhất với giải Cầu thủ xuất sắc nhất năm của FIFA. Sự hợp tác đó đã chấm dứt vào năm 2016, khi FIFA tái khởi động giải thưởng đối địch của riêng họ với tên gọi “The Best FIFA”. Quả Bóng Vàng sau đó đã bước vào một mối quan hệ đối tác thương mại với UEFA, cơ quan quản lý bóng đá châu Âu. 

Giải thưởng của FIFA có phạm vi bỏ phiếu rộng hơn – bao gồm HLV trưởng và đội trưởng của các đội tuyển quốc gia, cùng một đại diện truyền thông từ mỗi Liên đoàn thành viên FIFA - nhưng nó chưa bao giờ đạt được tầm vóc hay uy tín sánh ngang với Quả Bóng Vàng. 

Với một chút thận trọng, Garcia bày tỏ hy vọng rằng tất cả các ứng cử viên hàng đầu của hai hạng mục nam và nữ đều sẽ tham dự buổi lễ trao giải tổ chức vào thứ Hai tới. Ông đã nhận được những phản hồi tích cực từ các CLB – kể cả Real Madrid - nhưng vẫn có những trở ngại, khi Lionel Messi phải bận thi đấu cho Inter Miami vào thứ Bảy và thứ Tư... và còn một vấn đề không hề nhỏ nữa là trận Siêu kinh điển sẽ diễn ra vào Chủ Nhật tuần này giữa Barcelona và Real Madrid, một sự kiện có thể gây ra những biến động tâm lý sâu sắc ở hai đội trước thềm buổi lễ.

Tiền vệ Alexia Putellas của London City Lionesses và ĐTQG Tây Ban Nha đang là ứng cử viên nặng ký nhất cho giải Quả Bóng Vàng nữ, sau khi gánh vác Barcelona thâu tóm toàn bộ mọi danh hiệu ở mùa giải trước. Trái lại, cuộc đua ở hạng mục nam khó đoán hơn nhiều. Các nhà cái đang chia thành hai phe giữa Harry Kane của Bayern Munich và Lamine Yamal của Barcelona, song nhiều cầu thủ khác cũng đang nhận được sự ủng hộ đáng kể, bao gồm Kylian Mbappé của Real Madrid, đội trưởng của nhà vô địch World Cup Tây Ban Nha Rodri, và một số thành viên của nhà vô địch Champions League Paris Saint-Germain như Khvicha Kvaratskhelia và đương kim Quả Bóng Vàng Ousmane Dembele - thậm chí Lionel Messi cũng có thể được cân nhắc: Ở tuổi 39, anh đã toả sáng rực rỡ ở World Cup 2026 và vẫn đang thống trị nhiều trận đấu cho Inter Miami tại giải Nhà nghề Mỹ (MLS). 

“Thông thường, chúng tôi đưa ra đánh giá dựa trên màn trình diễn của các cầu thủ trong xuyên suốt mùa giải - và ưu tiên phong độ cá nhân hơn là thành tích tập thể hay những danh hiệu mà cầu thủ đó đã giành được,” Garcia cho biết. “Đây là một mùa giải cực khó đánh giá. Chẳng hạn, Kvaratskhelia đã chơi cực hay trong màu áo PSG ở giai đoạn nửa sau của mùa giải nhưng lại không được tham dự World Cup (vì Georgia không thể vượt qua vòng loại). Tuy nhiên, người giành Quả bóng vàng không nhất thiết phải là một cầu thủ đã vô địch World Cup cùng đội tuyển quốc gia của mình. Có rất nhiều yếu tố cần xem xét.” 

Cuộc đua hiện nay không còn giống như những năm tháng mà Messi và Ronaldo vượt trội hoàn toàn so với phần còn lại của thế giới về mặt số liệu thống kê lẫn các màn trình diễn phi thường. Chúng ta có thể dễ dàng đưa ra nhiều lý lẽ để ủng hộ - hoặc phản bác – đối với bất kỳ ứng cử viên sáng giá nào. Dù người chiến thắng cuối cùng có là ai đi nữa, kết quả được công bố chắc chắn sẽ vấp phải những tranh cãi nảy lửa. 

Cuộc bỏ phiếu đã khép lại vào ngày 28/9 sau khi tất cả 100 thành viên trong hội đồng giám khảo gửi phiếu bầu của họ qua một nền tảng bảo mật. Garcia đã biết rõ ai là người chiến thắng, nhưng anh sẽ không tiết lộ. Lúc cuộc trò chuyện này diễn ra, chưa đầy một tuần trước buổi lễ, anh đã chia sẻ mình là một trong “hai hoặc ba” người duy nhất biết về kết quả. Garcia quả quyết rằng thông tin sẽ không bị rò rỉ trước thứ Hai tuần tới, mặc dù chắc chắn nhiều cơ quan truyền thông khác nhau - và cả một số CLB cùng người đại diện của các cầu thủ - sẽ làm điều mà anh gọi là  “những cuộc thăm dò mò mẫm” để cố gắng tìm ra đáp án từ sớm. 

Vậy, người chiến thắng năm nay thực sự xứng đáng với giải thưởng danh giá này chứ? “Với tôi, người giành được Quả Bóng Vàng năm nào cũng xứng đáng hết,” Garcia mỉm cười khẳng định. “Có thể trong quá khứ đã có những năm mà kết quả cuối cùng vấp phải nhiều phản đối - chẳng hạn như khi (Fabio) Cannavaro giành giải vào năm 2006, hay hồi Matthias Sammer giành chiến thắng vào năm 1996 - nhưng đó là chuyện thường tình thôi. Tất cả những ai từng được trao danh hiệu này đều xứng đáng cả.” 

Và người thắng cuộc nào cũng đều hiểu rằng nó sẽ thay đổi cuộc đời họ. “Ousmane Dembele gần đây đã kể với chúng tôi rằng cậu ấy cảm nhận rất rõ những tác động của việc giành Quả Bóng Vàng đối với sự nghiệp của mình: Từ mức độ được cánh truyền thông chú ý, săn đón, sự quan tâm từ các nhà tài trợ, cho tới những gì nó mang lại cho hình ảnh của một cầu thủ,” Garcia cho biết. 

“Quả Bóng Vàng đã trở thành một danh hiệu danh giá mà những cầu thủ đẳng cấp thế giới cảm thấy họ nhất định phải chinh phục được trong sự nghiệp của mình, giống như Champions League và World Cup. Nó đã trở thành một mục tiêu nghiêm túc đối với các cầu thủ - và trong một số trường hợp, thậm chí còn là một nỗi ám ảnh sâu sắc.” 

Theo Oliver Kay, The Athletic