San Siro, hay còn được biết đến với tên chính thức Stadio Giuseppe Meazza đã trở thành biểu tượng của bóng đá Italy trong suốt một thế kỷ. Trong chuyến thăm Milan, nhà báo Adam Bate trò chuyện với những cựu cầu thủ AC Milan, Inter và một kiến trúc sư chuyên thiết kế sân vận động để tìm hiểu sức hút đặc biệt của công trình này, những ký ức gắn liền với nó và lý do San Siro phải nhường chỗ cho một sân vận động mới.
Những ký ức bất tử tại San Siro
Graziano Mannari vẫn nhớ như in khoảnh khắc đáng tự hào nhất trong sự nghiệp tại San Siro. Đó là tháng 3/1989, khi ông được tung vào sân từ ghế dự bị trong trận AC Milan tiếp đón Juventus. Thời điểm Mannari xuất hiện, đội chủ nhà đã dẫn trước hai bàn.
“Cả khán đài đang chìm trong không khí ăn mừng”, Mannari kể với Sky Sports.
“Người hâm mộ liên tục hô vang ‘olè’ sau mỗi đường chuyền của chúng tôi. Bóng được luân chuyển vô cùng đẹp mắt giữa các cầu thủ. Franco Baresi, Mauro Tassotti, Carlo Ancelotti, Marco van Basten cứ thế phối hợp qua lại. Mỗi lần một người chạm bóng, tiếng ‘olè’ lại vang lên từ các khán đài.
Trong đầu tôi lúc đó chỉ có một suy nghĩ: ‘Mình chỉ muốn được chạm bóng một lần để cũng nhận được một tiếng olè!’. Nhưng bóng mãi chẳng đến chân tôi, cho tới khi Roberto Donadoni thực hiện một quả tạt hoàn hảo. Tôi lao người đánh đầu, đưa bóng găm thẳng vào góc cao khung thành.
Lần này, chẳng còn những tiếng ‘olè’ nhẹ nhàng nữa. Cả sân vận động bùng nổ trong những tràng reo hò như sấm. Khi tiếp đất, tôi gần như không thể tin rằng mình vừa ghi bàn. Các đồng đội lập tức chạy tới ôm chầm lấy tôi. Sau đó, tôi ghi thêm một bàn để ấn định chiến thắng 4-0. Mọi chuyện giống như một giấc mơ”.
| Kỷ niệm của Mannari chỉ là một trong hàng nghìn khoảnh khắc đặc biệt từng diễn ra tại San Siro. Ảnh: gazzetta |
Một tháng sau trận thắng Juventus, AC Milan đánh bại Real Madrid 5-0 trong trận bán kết Cúp C1 châu Âu. Chiến thắng mang tính bước ngoặt, báo hiệu sự thay đổi cán cân quyền lực của bóng đá châu lục và mở ra thời kỳ thống trị của các câu lạc bộ Italy.
Năm 1990, San Siro trở thành địa điểm tổ chức trận khai mạc World Cup, nơi Cameroon tạo nên một trong những cú sốc lớn nhất lịch sử giải đấu khi đánh bại Argentina của Diego Maradona.
Từ ngày khánh thành năm 1926, với trận đấu Inter thắng AC Milan 6-3, sân vận động này liên tục chứng kiến những trận cầu kinh điển, các khoảnh khắc đi vào lịch sử và cả những bức ảnh mang tính biểu tượng.
Một trong số đó được chụp tại trận derby Milan ở Champions League năm 2005. Trong bức ảnh nổi tiếng, Rui Costa của AC Milan và Marco Materazzi của Inter đứng cạnh nhau, lặng nhìn những quả pháo sáng bùng cháy trên khán đài San Siro.
Bức ảnh trở thành biểu tượng cho những mặt đối lập của bóng đá Italy: sự đoàn kết và chia rẽ, vẻ đẹp và bạo lực. Nó ghi lại một trong những thời khắc giàu cảm xúc nhất, đồng thời phản ánh sự hỗn loạn có thể bùng phát trong các trận đấu đỉnh cao tại đất nước này.
Javier Zanetti, đội trưởng huyền thoại của Inter, cũng góp mặt trong trận đấu năm 2005.
“Đây mãi là một sân vận động gắn liền với những kỷ niệm”, Zanetti chia sẻ với Sky Sports. “Và nơi đây đã chứng kiến rất nhiều chiến thắng”.
Trong số những ký ức tại San Siro, Zanetti đặc biệt trân trọng trận ra mắt Inter.
“Tôi chưa bao giờ tưởng tượng rằng đó lại là trận đầu tiên trong tổng số 858 trận của mình”.
Christian Eriksen cũng có những trải nghiệm đáng nhớ tại sân bóng này. Trận ra mắt của tiền vệ người Đan Mạch ở Serie A trong màu áo Inter diễn ra ngay tại Derby della Madonnina, trận derby thành Milan. Sau đó, Eriksen còn ghi bàn quyết định giúp Inter giành chiến thắng trước đối thủ cùng thành phố.
| Ảnh: Marco Luzzani/Getty Images |
“Đó là một sân vận động tuyệt vời”, Eriksen nói với Sky Sports. “Khán đài dành cho Milan, khán đài dành cho Inter, những khu vực curva khác nhau. Bản thân lịch sử của sân vận động đã nói lên tất cả”.
Với Mannari, lịch sử San Siro đã nâng bóng đá lên tầm một loại hình nghệ thuật cao cấp. Ông so sánh sân bóng với nhà hát opera La Scala, một trong những công trình văn hóa nổi tiếng nhất Milan.
“Giống như nhà hát opera danh tiếng của Milan từng chào đón những nghệ sĩ vĩ đại nhất cùng các buổi biểu diễn đẹp nhất, sân vận động này cũng là nơi chứng kiến những màn trình diễn bóng đá xuất sắc nhất”, Mannari nói.
Gần một thế kỷ sau ngày khánh thành, thời gian dành cho San Siro đang dần cạn. Các kế hoạch phá dỡ sân vận động đã được xúc tiến.
“Họ đã nói về chuyện này suốt 10 năm qua”, Eriksen nhận xét với vẻ chưa hoàn toàn tin tưởng.
Tuy nhiên, lần này mọi chuyện đã có bước tiến quan trọng sau khi hội đồng thành phố Milan phê duyệt việc bán sân vận động.
AC Milan và Inter sẽ trở thành những chủ sở hữu mới, cùng chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm trong dự án xây dựng sân bóng thay thế. Công trình mới dự kiến nằm ngay phía tây sân hiện tại, vẫn thuộc khu vực San Siro.
“Tôi hy vọng họ sẽ giữ lại một phần sân vận động cũ”, Eriksen bày tỏ.
Trên thực tế, việc bảo tồn một số bộ phận của công trình lịch sử đã nằm trong kế hoạch.
Kiến trúc độc nhất vô nhị của San Siro
Cảm giác tiếc nuối mà Eriksen dành cho San Siro hoàn toàn dễ hiểu. Từ “biểu tượng” ngày nay được sử dụng quá thường xuyên đến mức phần nào mất đi ý nghĩa ban đầu. Nhưng với San Siro, thật khó tìm được một cách gọi phù hợp hơn.
Wembley luôn có sức hút riêng. Maracana cũng vậy. Tuy nhiên, San Siro sở hữu một hình ảnh đặc biệt, gần như đã trở thành hình mẫu sân vận động trong trí tưởng tượng của nhiều người yêu bóng đá.
Những tòa tháp bê tông với các đường dốc xoắn ốc vươn lên bầu trời, hệ thống dầm thép đỏ nhô ra bên ngoài, khiến toàn bộ công trình trông giống một con tàu vũ trụ đang trong quá trình xây dựng.
Ở nhiều sân bóng khác, người ta phải đến gần mới cảm nhận được quy mô và vẻ đẹp kiến trúc. San Siro lại hoàn toàn khác. Công trình có dáng vẻ khác thường này có thể được nhìn thấy từ cách xa hàng kilomet.
Giống như những thánh đường đồ sộ, San Siro được thiết kế để khiến người ta phải choáng ngợp.
Mannari giải thích: “Khi thi đấu tại San Siro, với những tầng khán đài khổng lồ vươn cao và bao quanh sát mặt sân từ mọi phía, bạn thực sự có cảm giác như đang bước vào một chiều không gian khác.
Bạn thậm chí không thể nghe rõ lời mình nói với đồng đội. Muốn giao tiếp, bạn buộc phải hét thật lớn. Mặt sân thực sự rung chuyển mỗi khi khán giả bùng nổ trong niềm vui hoặc đồng loạt huýt sáo thể hiện sự phản đối.
Đó là cảm giác vô cùng độc đáo, gần như không thể diễn tả bằng lời. Nếu chưa trực tiếp trải nghiệm, bạn sẽ rất khó hình dung. Đây là sân vận động đẹp nhất mà tôi từng được thi đấu”.
Nhưng chính xác thì vẻ đẹp của San Siro đến từ đâu?
Câu hỏi này không dễ trả lời.
Nếu được yêu cầu vẽ một sân vận động, có lẽ nhiều người sẽ vô thức phác họa một công trình tương tự San Siro. Tuy nhiên, liệu hình ảnh đó xuất phát từ sức hấp dẫn vốn có trong kiến trúc, hay bởi danh tiếng mà sân bóng đã xây dựng suốt nhiều thập kỷ?
Giữa một thế giới ngày càng xuất hiện nhiều sân vận động hiện đại với thiết kế bóng bẩy, San Siro mang đến cảm giác khác biệt. Sự tương phản càng rõ rệt hơn trong những năm gần đây.
Khi sân vận động phải đáp ứng những tiêu chuẩn hiện đại
Andrew Edge là kiến trúc sư chuyên về thiết kế sân vận động, hiện làm việc cho Arup, công ty đang tham gia dự án cải tạo sân Artemio Franchi của Fiorentina.
Với kinh nghiệm trong lĩnh vực này, Edge có thể phân tích vẻ đẹp kiến trúc của San Siro, đồng thời lý giải vai trò ngày càng quan trọng của các sân vận động trong bóng đá hiện đại.
“Các sân vận động là một phần nền tảng trong lịch sử của mỗi câu lạc bộ, nhưng trước đây chúng thường chỉ đóng vai trò bối cảnh cho những câu chuyện diễn ra trên sân cỏ.
Ngày nay, chúng ta đang chứng kiến những thiết kế hiện đại đặt sân vận động vào vị trí trung tâm trong hình ảnh và bản sắc thương hiệu của câu lạc bộ.
Chính điều đó giúp các đội bóng tạo ra sự khác biệt và được nhận diện ngay lập tức trên toàn thế giới”, Edge chia sẻ với Sky Sports.
“Sân vận động là sân khấu nơi người hâm mộ được trực tiếp trải nghiệm những trận đấu hoặc sự kiện đáng nhớ. Vì vậy, khi thiết kế một sân vận động mới, việc thấu hiểu bản sắc và linh hồn của câu lạc bộ là vô cùng quan trọng. Các kiến trúc sư phải xác định được những yếu tố cốt lõi giúp công trình trở nên khác biệt và đặc biệt”.
Theo Edge, quá trình xây dựng sân vận động mới phải tránh đánh mất những giá trị đã làm nên bản sắc của công trình cũ. Một phần tầng khán đài thứ hai của San Siro được dự kiến tận dụng trong dự án mới.
“Có những đặc điểm mà mọi người lập tức liên tưởng đến khi nghĩ về San Siro.
Chẳng hạn, hệ thống dầm thép đỏ trên mái hay những đường dốc xoắn ốc. Tất cả đều thuộc về ADN của sân vận động.
Bạn phải nhận diện được những đặc trưng này và sử dụng chúng làm nguồn cảm hứng cho thiết kế mới”, Edge giải thích.
| San Siro vào cuối thập niên 1980, thời kỳ AC Milan và Inter sở hữu nhiều ngôi sao hàng đầu thế giới. Ảnh: Sky Sports |
Edge tiếp tục: “Khi thiết kế một sân vận động mới, điều vô cùng quan trọng là phải tôn trọng mối liên kết tình cảm sâu sắc mà người hâm mộ dành cho công trình cũ.
Quá trình chuyển đổi cần được quản lý cẩn thận và đòi hỏi thời gian.
Người hâm mộ cần thời gian để làm quen với sân vận động mới, hiểu cách công trình vận hành, thích nghi với môi trường xung quanh và dần hình thành sự gắn bó.
Để quá trình chuyển đổi thành công, thiết kế mới cần tích hợp những chi tiết kiến trúc mang tính gợi nhớ, những dấu ấn thể hiện sự tri ân đối với sân vận động trước đó.
Đó có thể là những câu chuyện cá nhân được tái hiện trên các bức tường, hình ảnh của những cầu thủ nổi tiếng, ký ức về các bàn thắng hoặc những trận đấu phi thường.
Vấn đề nằm ở cách câu lạc bộ kể lại câu chuyện của chính mình. Những câu chuyện tạo nên cảm xúc, truyền cảm hứng cho người hâm mộ và xây dựng bầu không khí đặc biệt.
Khi kết hợp với một thiết kế kiến trúc mang tính biểu tượng, tất cả sẽ tạo nên một sân vận động thực sự khác biệt”.
Edge tin rằng cả thành phố lẫn hai câu lạc bộ đang đứng trước một cơ hội lớn.
“Milan có một cơ hội tuyệt vời để tạo ra một phiên bản San Siro khác.
Thành phố đã sở hữu đầy đủ những yếu tố lý tưởng: lịch sử độc đáo của cả hai đội bóng, một sân vận động mang tính biểu tượng xứng đáng có công trình kế nhiệm tương xứng.
Tất cả lại nằm trong một thành phố có tầm ảnh hưởng toàn cầu như Milan, nơi có thể tìm thấy nguồn cảm hứng từ lịch sử, kiến trúc, thời trang, âm nhạc và ẩm thực.
Những yếu tố đó có thể tạo nên một sân vận động vô cùng đặc biệt”.
Một trong những nguyên nhân thúc đẩy kế hoạch xây sân mới là việc San Siro, trong tình trạng hiện tại, không được đánh giá đủ điều kiện đăng cai các trận đấu tại Euro 2032.
Thật khó tưởng tượng một sân vận động từng tổ chức những trận đấu vĩ đại nhất của bóng đá châu Âu lại không đáp ứng được tiêu chuẩn cho một giải đấu lớn.
Tuy nhiên, đó là hệ quả của quá trình hiện đại hóa và những thay đổi trong nhu cầu của khán giả.
Edge phân tích: “Trong khoảng 20 năm trở lại đây, thiết kế sân vận động đã phát triển đáng kể.
Sự thay đổi diễn ra ở cả cách chúng ta định nghĩa một sân vận động lẫn những kỳ vọng của người hâm mộ khi đặt chân tới đó.
Chúng tôi luôn phân tích toàn bộ trải nghiệm của khán giả, từ lúc họ bước vào công trình, di chuyển qua các không gian được thiết kế, cho tới khi ngồi xuống vị trí của mình trên khán đài.
Người hâm mộ sẽ tương tác với những không gian vật lý bên trong sân vận động như thế nào?
Họ sẽ cảm thấy ra sao? Họ sẽ nghe thấy những âm thanh gì?
Mục tiêu là tạo ra những không gian có khả năng khơi gợi cảm xúc và kích thích các giác quan.
Chúng tôi muốn mang đến sự kịch tính, phấn khích, đồng thời bảo đảm rằng tất cả những cảm xúc đó xuất hiện một cách chân thực”.
Cuộc chạy đua không ngừng của các sân vận động hiện đại
Theo Edge, tốc độ đổi mới trong ngành thiết kế sân vận động đang gia tăng nhanh chóng.
“Quá trình phát triển ngày càng diễn ra với tốc độ cao hơn.
Giữa các câu lạc bộ và những đơn vị sở hữu sân vận động luôn tồn tại sự cạnh tranh tự nhiên, chẳng hạn như mong muốn có nhiều chỗ ngồi hơn hoặc được trang bị những công nghệ mới nhất.
Nhưng bản thân thế giới cũng đang thay đổi. Các xu hướng thay đổi. Thị hiếu và phong cách cũng thay đổi.
Kỳ vọng của người hâm mộ ngày càng cao. Vì vậy, với tư cách những người thiết kế sân vận động, chúng tôi phải thích nghi, phản ứng phù hợp và đưa ra các phương án thiết kế đáp ứng những yêu cầu mới.
Chúng tôi cũng phải tính đến khả năng điều chỉnh linh hoạt để sân vận động có thể tiếp tục phát triển trong tương lai.
Các câu lạc bộ liên tục sửa đổi, cải tiến sân vận động cũng như những trải nghiệm dành cho người hâm mộ.
Thậm chí, một số sân vận động mới chỉ được đưa vào sử dụng chưa đầy 5 năm!”.
Trong khi đó, nhiều sân bóng tại Italy vẫn gần như giữ nguyên diện mạo từ thời World Cup 1990. Sự chênh lệch này cho thấy bóng đá Italy đang đối mặt với những thách thức lớn về cơ sở hạ tầng.
Những sân vận động từng được xem là hiện đại hàng đầu châu Âu giờ phải cạnh tranh với các công trình mới được xây dựng theo những tiêu chuẩn hoàn toàn khác.
Bên cạnh sức chứa và chất lượng mặt sân, các sân bóng ngày nay còn phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu về dịch vụ, công nghệ, khả năng tiếp cận, không gian thương mại và trải nghiệm của khán giả.
San Siro sẽ mãi ở lại San Siro
Edge thừa nhận rằng việc cải tạo các sân vận động cũ để đáp ứng tiêu chuẩn hiện đại đôi khi còn phức tạp hơn xây dựng một công trình hoàn toàn mới.
Vì thế, sự xuất hiện của một San Siro mới gần như là điều không thể tránh khỏi.
| Ảnh: Foster + Partners |
Ở thời điểm bài báo được xuất bản, San Siro cũ vẫn được lên lịch tổ chức lễ khai mạc Olympic mùa đông 2026 vào tháng 2. Tuy nhiên, hành trình của công trình lịch sử đã bước vào giai đoạn cuối.
Ngay cả những người có sự gắn bó sâu sắc với sân vận động cũng hiểu rằng thay đổi là cần thiết.
“Chắc chắn chúng ta sẽ nhớ những giá trị lịch sử của sân vận động. Nhưng tôi nghĩ nơi này thực sự cần được nâng cấp”, Eriksen thừa nhận.
Javier Zanetti, người đã chuyển sang đảm nhiệm cương vị phó chủ tịch Inter sau khi giải nghệ, cũng ủng hộ kế hoạch xây dựng sân mới.
“Mọi thứ đều đã thay đổi”, Zanetti giải thích.
“Tôi tin rằng một đội bóng có tầm quan trọng trên toàn thế giới như Inter cần một sân vận động mới, được trang bị những công nghệ tiên tiến nhất.
Điều quan trọng là sân vận động đó vẫn sẽ nằm tại San Siro.
Tôi hy vọng chúng ta có thể tiếp tục tạo ra những ký ức đặc biệt ở nơi đó”.
Và rồi, những tiếng hô “olè” sẽ lại vang vọng khắp San Siro.
(Tác giả: Adam Bate - Sky Sports)