Tottenham Hotspur và thảm họa từ sự lạc lối trong công tác xây dựng đội hình

Vào cuối thập niên 1970 hoặc đầu những năm 80, đội bóng chày Houston Astros đã đặt hàng một nghiên cứu để xem điều gì sẽ xảy ra nếu họ kéo hàng rào ngoài sân lại gần khu vực home plate hơn. Lập luận của họ phía sau “phát kiến” này như sau: Hàng rào gần hơn thì sẽ có nhiều cú home run hơn, mà khán giả thì lúc nào cũng mê mẩn những cú home run, đồng nghĩa với việc bán được nhiều vé hơn. Tuy nhiên, dữ liệu lại phơi bày một câu chuyện khác: Các tác giả của nghiên cứu đã phát hiện ra rằng, với kiểu batter và pitcher mà Houston đang sở hữu khi ấy, việc di chuyển hàng rào vào trong trên thực tế sẽ khiến đội bóng này… có nhiều trận thua hơn. 

Sau khi xem xét các dữ liệu đúc kết được, ban lãnh đạo của Houston đã quyết định… giấu nhẹm bản nghiên cứu đó đi. Bởi vì họ đã chốt ý tưởng di chuyển hàng rào vào trong này từ trước, và thứ họ cần không phải là sự thật, mà là những con số “đứng về phía mình”. 

Cây viết kỳ cựu chuyên mảng phân tích dữ liệu bóng đá của ESPN là Ryan O’Hanlon kể rằng ông cũng từng nghe về một câu chuyện tương tự trong thế giới bóng đá từ một người đã hoạt động trong ngành này hơn 10 năm: “Một CLB chuyên nghiệp đã thuê anh ấy lập báo cáo trinh sát cho 3 cầu thủ. Sau khi mổ xẻ từng trường hợp, anh ấy đã đi đến cùng một kết luận: Họ không nên ký hợp đồng với bất cứ ai trong 3 người đó cả. Phản hồi từ phía CLB nọ? Họ hỏi rằng liệu anh ấy có thể gửi lại… những báo cáo khác mang hướng tích cực cho cả 3 cầu thủ kia không, vì họ vốn đã quyết định ký hợp đồng với tất cả rồi.”

Cả hai tổ chức trong 2 câu chuyện đều muốn tận dụng dữ liệu, nhưng không phải để đưa ra những quyết định tốt hơn. Họ chỉ muốn lợi dụng chúng để hợp lý hoá những quyết định mà mình vốn đã chốt hạ từ trước mà thôi.

Nghe thì có vẻ những câu chuyện ấy đều đã thuộc về một thời kỳ giản đơn hơn nhiều so với thời đại này. Ngày nay, hầu như mọi đội bóng chày đều được vận hành bằng những mô hình phân tích tinh vi đến mức công chúng không thể chạm tới. Còn trong bóng đá, dữ liệu đã phủ sóng khắp nơi: Amazon đang tham gia cung cấp và phân tích dữ liệu cho các trận đấu Bundesliga, còn khái niệm “expected goals” (bàn thắng kỳ vọng, viết tắt là xG) thì đã trở thành một thuật ngữ thông dụng của gần như mọi bình luận viên dùng tiếng Anh. 

Thế nhưng, nếu như hầu hết các đội bóng chày đã dẹp bỏ thói xấu lợi dụng các con số để củng cố và biện minh cho những định kiến cố hữu, thì các CLB bóng đá vẫn chưa làm được như vậy. Thậm chí họ còn cách rất xa điều đó nữa. Không tin ư? Chỉ cần nhìn vào đội bóng từng được cho là đã cân nhắc việc tuyên bố với chính người hâm mộ của mình rằng họ đã “tái định nghĩa hình hài của một CLB bóng đá hiện đại”.

Nói cách khác, các bạn chỉ cần nhìn vào Tottenham Hotspur. 

CHÚNG TA BIẾT NHỮNG GÌ VỀ CÁCH BÓNG ĐÁ VẬN HÀNH?

Có lẽ “phát hiện” cốt lõi của phong trào phân tích dữ liệu trong bóng đá lại là một điều mà tất cả mọi người vốn đều đã biết rõ: Đội bóng mạnh nhất không phải lúc nào cũng thắng trận.   

Về cơ bản, đó chính là điều mà chỉ số xG nói với chúng ta. Ở gần như mọi thời điểm trong một mùa giải, thông số “hiệu số bàn thắng bại kỳ vọng” (xG differential) của một đội bóng là công cụ giúp dự báo tương lai chính xác hơn nhiều so với những con số quen thuộc như số pha dứt điểm, số bàn thắng hay điểm số. Nếu như đội mạnh nhất luôn luôn thắng trận, vậy thì chỉ cần nhìn vào những kết quả của quá khứ là đủ để chúng ta biết đội nào là mạnh nhất và từ đó dễ dàng dự đoán luôn tương lai. 

Nhưng thực tế bóng đá không hoạt động như vậy. 

Thay vào đó, có vẻ như đội bóng mạnh nhất thường là đội có khả năng đạt được tỷ lệ “bàn thắng kỳ vọng” cao nhất trong các trận đấu của họ. Nếu giản lược ý tưởng này, lột bỏ lớp vỏ thuật toán phức tạp liên tục cập nhật cách tính rồi gán một xác xuất thành bàn nào đó cho từng cú dứt điểm, thì đội bóng xuất sắc nhất thế giới hiểu đơn giản là đội giỏi tạo ra những cơ hội ghi bàn “ngon ăn” hơn các đối thủ của mình.    

Đây là một “fact” mà bất kỳ ai từng chơi hoặc xem bóng đá đủ lâu đều hiểu – dù họ có sẵn lòng thừa nhận nó hay không. Nhưng khi thừa nhận nó, chúng ta cũng sẽ phải chấp nhận rằng kết quả của một trận đấu bóng đá luôn chứa đựng rất nhiều yếu tố ngẫu nhiên, may rủi bởi vì bản thân hành động sút một quả bóng đang nảy, bằng một bàn chân không hoàn hảo, vượt qua cầu thủ duy nhất trên sân được phép dùng tay vốn dĩ đã là một bài toán xác suất rồi. 

Một mùa giải Premier League không quá dài, và mỗi mùa có thể xem như khoảng 20 thí nghiệm song song giữa các đội bóng trong giải. Trong 10 năm, ta có khoảng 200 “thí nghiệm” như vậy. Với từng ấy thí nghiệm, gần như chắc chắn sẽ có những mùa giải mà yếu tố ngẫu nhiên, may rủi nâng một đội bóng bay cao… hoặc nhấn chìm họ xuống đáy. Và đó chính xác là điều chúng ta đang chứng kiến. Biểu đồ dưới đây tổng hợp mọi mùa giải Premier League kể từ năm 2010, trong đó các đội bóng được chia nhóm dựa trên mức độ chênh lệch của “hiệu số bàn thắng bại” mà họ đã có trên thực tế so với dữ liệu “hiệu số bàn thắng bại kỳ vọng” mà các phân tích chuyên sâu gán cho họ.    

Đội bóng duy nhất nằm trong nhóm ngoài cùng của bên phải biểu đồ (tức đội duy nhất có “hiệu số bàn thắng bại thực tế” tốt hơn “hiệu số bàn thắng bại kỳ vọng” tới hơn 30) chính là Tottenham Hotspur của mùa giải 2016/17.  Và nếu chúng ta phải tự suy đoán về cái tên nằm ở mốc ngoài cùng bên trái (tức đội duy nhất có “hiệu số bàn thắng bại thực tế” kém hơn dữ liệu “hiệu số bàn thắng bại kỳ vọng” tận hơn 30), thì Spurs của mùa giải 2025/26 nghe có vẻ là một câu trả lời hợp lý, đúng không? Một cái tên nằm trong Top 10 đội bóng giàu nhất thế giới mà lại phải vật lộn trong cuộc chiến trụ hạng khi mùa giải chỉ còn lại 6 trận - chắc hẳn họ đang gặp phải một “vận xui” vô cùng kinh khủng nào đó, phải chứ?

Sai rồi. Đó là vị trí của Sheffield United mùa giải 2023/24.

Còn mùa này, Tottenham hoàn toàn không thuộc trường hợp “một đội bóng đang gặp vận xui trầm trọng tới mức bất thường”. Hiệu số bàn thắng bại thực tế của họ (-11) thực ra còn tốt hơn một chút so với dữ liệu hiệu số bàn thắng bại kỳ vọng (-15,13), nhưng chẳng đáng kể. 

Vậy thì vì cớ gì mà một đội bóng sở hữu một dàn nhân sự được ước tính có giá trị cao thứ 9 thế giới lại trở thành một trong những đội bóng tệ nhất Premier League? Có một khả năng: Họ đã tập trung đo lường thật kỹ những thứ mà họ đinh ninh là quan trọng – nhưng lại bỏ sót mất những thứ thực sự quan trọng. 

VẤN ĐỀ LỚN NHẤT CỦA TOTTENHAM: HỌ KHÔNG BIẾT CHUYỀN BÓNG

Thông thường, bóng đá là một trò chơi phức tạp và liên tục biến động, một môi trường mà những phẩm chất cá nhân rất khó tách rời khỏi sự đan xen giữa hệ thống chiến thuật, các chỉ đạo của HLV và những tương tác trên sân đấu. Nhưng đôi lúc bạn sẽ gặp một đội bóng như Tottenham Hotspur, một trường hợp mà việc chẩn đoán “bệnh tình” lại đơn giản đến bất ngờ: Mấy gã này không biết chuyền bóng. 

Tại Gradient Sports có một nhóm chuyên theo dõi mọi trận đấu của Premier League và chấm điểm cho từng đường chuyền của các cầu thủ theo thang điểm từ -2 đến +2. Họ mô tả quy trình đó như sau:

“Ví dụ, khi một trung vệ thực hiện một đường chuyền ở vạch giữa sân. Một đường chuyền đơn giản, người chuyền không bị pressing, đưa quả bóng tới một đồng đội đang trống trải sẽ nhận điểm 0, vì đó là mức điểm ‘chuyền đạt yêu cầu, chuẩn sách giáo khoa’ theo tiêu chuẩn của đội ngũ chuyên gia của chúng tôi. Một đường chuyền ‘chuẩn không cần chỉnh’, đưa bóng đi xuyên/vượt qua các lớp phòng ngự của đối thủ và được thực hiện trong khi người chuyền bị pressing sẽ được chấm điểm dương. Ngược lại, một đường chuyền thiếu lực hướng tới một đồng đội – kể cả khi quả bóng vẫn tới đúng địa chỉ - sẽ bị chấm điểm âm nếu nó không đạt tiêu chuẩn kỳ vọng. Điều này phản ánh sự chú trọng mà chúng tôi dành cho việc đánh giá ‘chất lượng thực hiện’, chứ không chỉ là kết quả cuối cùng.

Quy trình chấn điểm được dẫn dắt bởi các khung tiêu chí rất chi tiết nhằm giảm thiểu tính chủ quan và đảm bảo tính nhất quán. Sau khi thu thập điểm số thô, dữ liệu còn trải qua nhiều lớp kiểm soát chất lượng: Từ việc rà soát lại những tình huống đáng chú ý bởi các chuyên gia cấp cao, kiểm tra tính nhất quán, phân tích liên tục, cho tới những bước đảm bảo chất lượng chuyên biệt.”

Dựa trên hệ thống đánh giá đó, đây là thứ hạng của 5 cầu thủ chuyền bóng tốt nhất trong đội hình Tottenham ở mùa giải này khi so sánh với phần còn lại của giải VĐQG Anh. 

1. Cristian Romero: Hạng 19

2. Mickey van de Ven: Hạng 87

3. Destiny Udogie: Hạng 152

4. Kevin Danso: Hạng 167

5. Mohamed Kudus: Hạng 186

Chuyền bóng là kỹ năng nền tảng của môn thể thao này. Trung bình một đội bóng ở Premier League thực hiện khoảng 450 đường chuyền mỗi trận. Không hề có chỉ số nào khác tiệm cận con số đó cả: Trong một trận đấu, trung bình mỗi đội chỉ tung ra khoảng 8 cú dứt điểm, tạt bóng 18 lần, cố rê bóng vượt qua các cầu thủ phòng ngự 18 lần, thực hiện 16 pha tắc bóng và có 8 lần cắt bóng. Nếu bạn không thể chuyền bóng, vậy thì mọi thứ khác đều trở nên vô nghĩa. Đó là yếu tố cốt lõi của cuộc chơi, là thứ trao ý nghĩa cho mọi hành động khác trên sân đấu.

Vậy thì làm thế quái nào mà một trong những đội bóng giàu nhất thế giới - một CLB tự nhận mình là hình mẫu hiện đại của thế giới bóng đá cấp CLB - lại có thể xây dựng một đội hình mà chỉ có 2 cầu thủ nằm trong Top 150 người chuyền bóng tốt nhất giải đấu?  

SỰ TRỖI DẬY CỦA NHỮNG PHÂN TÍCH SAI LẦM.

Trong vài năm gần đây, một nhóm chỉ số mới đã xuất hiện trong thế giới bóng đá. Thay vì đo lường các yếu tố thực sự dẫn đến chiến thắng, chúng nhắm vào những thứ xưa nay vốn đã luôn rất cuốn hút đối với các tuyển trạch viên và HLV: Ai to con và ai nhanh nhẹn? Ai trông “ngon mắt”? Ai sẽ trở nên bất khả ngăn cản nếu được dạy chơi bóng tử tế.

Một số công ty như Gradient Sports và SkillCorner hiện đang cung cấp hàng loạt những chỉ số thể chất: Ví dụ như một cầu thủ đã chạy bao nhiêu trên sân đấu - khi có bóng và khi không bóng, tốc độ tối đa của anh ta là bao nhiêu, anh ta duy trì tốc độ cao ra sao… Tất nhiên, không có gì để chê trách các công ty này cả; việc những dữ liệu như vậy tồn tại là điều rất tốt. Từ trước đến nay, dữ liệu bóng đá luôn thiếu một mảnh ghép lớn: Những gì các cầu thủ làm trên sân khi không có bóng trong chân. Trung bình một cầu thủ chỉ cầm bóng vài phút mỗi trận, trong khi phần lớn dữ liệu bóng đá lại chỉ tập trung vào khoảng thời gian ngắn ngủi đó. Tuy nhiên, dù không kể hết toàn bộ câu chuyện trên sân đấu, nhưng những con số ấy lại đang kể những phần quan trọng nất. 

Nếu được sử dụng đúng cách, các dữ liệu về thể chất và hoạt động không bóng này sẽ cực kỳ hữu ích. Nếu bạn đang điều hành một đội bóng và biết cách kết hợp những chỉ số này với các yếu tố thực sự dẫn đến chiến thắng và bàn thắng, bạn sẽ có được một cái nhìn mới mẻ, toàn diện hơn về giá trị của các cầu thủ, bạn sẽ vượt lên trên những đội chỉ biết dựa vào các thống kê chuyền bóng hay dứt điểm để đánh giá hiệu suất. Nhưng việc đó rất khó, và vì quá khó, nên thực tế là… chưa mấy ai làm được như thế.

Thay vào đó, như một nhân vật từng làm việc với nhiều CLB đẳng cấp Champions League đã chia sẻ, các chỉ số thể chất đang bị “lợi dụng” để củng cố những định kiến cũ rích của giới tuyển trạch “thủ cựu” - chính những định kiến đã được bàn luận xuyên suốt “cuộc chiến” giữa tuyển trạch kiểu truyền thống (bằng “mắt nhìn người”) và tuyển trạch bằng dữ liệu kể từ khi cuốn Moneyball được viết. Chỉ khác là giờ đây, người ta đã có thêm những con số mới để biện minh cho các sai lầm tuyển trạch vì sự cảm tính của mình.

Vậy chuyện gì đã xảy ra với Tottenham?

Điều mà Tottenham Hotspur đang có là một đội hình đầy những vận động viên chạy rất khoẻ, rất nhanh. Dựa trên các chỉ số thể chất, Gradient Sports đã tạo ra một điểm số gọi là “athleticism” bằng cách kết hợp những yếu tố như sức bền, độ bùng nổ và tốc độ với nhau, có điều chỉnh theo vị trí thi đấu và thể hình, trên thang điểm từ 1 đến 100. Tottenham có tới 7 cầu thủ đạt điểm từ 90 trở lên. Đáng chú ý, 5 trong số đó - Wilson Odobert, Lucas Bergvall, Archie Gray, Dominic Solanke, Conor Gallagher - đã được chiêu mộ sau khi Johan Lange trở thành giám đốc kỹ thuật vào tháng 10/2023. Bốn cái tên đầu tiên cũng chính là bốn cầu thủ “outfield” (tức những người không chơi ở vị trí thủ môn) được mang về Spurs trong mùa hè đầu tiên Lange nắm quyền.

Rõ ràng, một CLB sẽ không thể “vô tình” tạo ra một đội bóng không biết chuyền nếu trong quá trình xây dựng đội hình họ không chăm chăm ưu tiên những tiêu chí khác, để rồi làm phát sinh một “điểm mù” mang tính hệ thống. Xét đến việc Cristian Romero - chân chuyền tốt nhất của Spurs - được chiêu mộ từ tận năm 2021, còn James Maddison - chân chuyền tốt thứ hai của họ nhưng lại dính chấn thương suốt cả mùa giải - được ký hợp đồng vào mùa hè năm 2023, thì tình trạng “phớt lờ những yếu tố thực sự quan trọng” ở CLB này sẽ càng trở nên rõ rệt hơn.

Một trong những giai thoại đáng nhớ nhất trong Moneyball là khi Billy Beane tranh cãi với các tuyển trạch viên của mình, những người bị ám ảnh bởi những thứ như… vòng ba của một cầu thủ, khuôn mặt anh ta trông ra sao, hay bạn gái anh ta có hấp dẫn không. Beane chỉ lặp đi lặp lại một câu hỏi: “Nhưng anh ta có đánh bóng được không?” Cuối cùng, ông bực bội và hét lên: “Tôi nhắc lại: chúng ta đếch có bán quần jeans ở đây.”

Người ta thường nói rằng, việc bạn có bên mình một trợ thủ thực sự am hiểu dữ liệu và tạo điều kiện cho người đó có tiếng nói thực sự trong CLB sẽ mang tới lợi ích rất lớn, không chỉ vì những gì họ sẽ làm, mà còn là vì những thứ mà họ sẽ ngăn bạn làm, bằng cách luôn nhắc bạn đừng lạc hướng khỏi những điều quan trọng nhất: “Nhưng anh ta có đánh bóng được không?” 

Tuy nhiên, ở Tottenham, có vẻ như bộ chỉ số thống kê mới đã khiến CLB này lầm tưởng rằng họ thực sự đang… kinh doanh quần jeans. Thứ mà họ thực sự cần, và đáng lẽ ra đã có thể cứu họ khỏi cuộc chiến trụ hạng, chỉ đơn giản là một người liên tục đặt ra câu hỏi:

Nhưng anh ta có chuyền bóng được không?

Nam Khánh, Theo Ryan O’Hanlon, ESPN