Nguyễn Thị Tâm là ví dụ rõ rệt. Ở tuổi 32 và sau một thời gian dài vật lộn với chấn thương, cô vẫn trở thành một trong những VĐV xuất sắc nhất của Việt Nam tại Nhật Bản. Tâm thắng ĐKVĐ thế giới Alua Balkibekova 5-0 ở bán kết trước khi giành HCB Boxing hạng 51kg nữ, thua nhà vô địch Olympic.
Wushu tiếp tục dựa vào Dương Thúy Vi. VĐV sinh năm 1993 từng giành HCV ASIAD 2014, sở hữu 7 HCV SEA Games và đến tuổi 33 vẫn mang về HCĐ tại ASIAD 20. Ở karate, những gương mặt giàu kinh nghiệm như Nguyễn Ngọc Trâm vẫn giữ vai trò quan trọng. Trong khi đó, một số môn từng được kỳ vọng như bơi, bắn súng, thể dục dụng cụ, đấu kiếm hay vật không thể giành huy chương.
Nguyễn Thị Tâm trở lại sau 3 năm nhưng vẫn gồng gánh giành HCB |
Nguyễn Văn Khánh Phong là một trường hợp đáng tiếc. Nhà vô địch vòng treo SEA Games 33, từng giành HCB ASIAD 19 chỉ thiếu 0,1 điểm để có HCĐ tại Nhật Bản. Phạm Quang Huy từng vô địch 10m súng ngắn hơi tại ASIAD 19 và tiếp tục có HCV đồng đội ở SEA Games 33, nhưng bắn súng Việt Nam không thể tái lập thành tích huy chương tại ASIAD 20. Tương tự, Thu Vinh cũng chỉ cán đích thứ 4 ở nội dung sở trường.
Khoảng cách giữa SEA Games và ASIAD vẫn rất lớn. Một VĐV có thể đứng đầu Đông Nam Á nhưng khi bước lên sân chơi châu lục, tiêu chuẩn chuyên môn lập tức thay đổi.
Không chỉ vậy, Huy Hoàng lại là một trường hợp đáng chú ý khác. Kình ngư sinh năm 2000 từng giành HCB 1500m tự do ASIAD 2018, sau đó có 2 HCĐ ở 400m và 800m tự do tại ASIAD 19. Anh vẫn giành 3 HCV tại SEA Games 33, nhưng đến ASIAD 20 không còn duy trì được vị trí trong nhóm tranh huy chương.
Huy Hoàng mới 26 tuổi, nhưng giai đoạn đạt thành tích tốt nhất ở đấu trường châu Á dường như đã qua. Trong khi anh chững lại, những đối thủ trẻ hơn đã tiến lên rất nhanh. Nổi bật là Zhang Zhanshuo của Trung Quốc. Kình ngư trẻ này chiếm ưu thế ở những cự ly tự do trung bình và dài, nhóm nội dung Huy Hoàng từng cạnh tranh huy chương.
Việt Nam chưa có người kế vị Nguyễn Huy Hoàng, dù kình ngư sinh năm 2000 ngày càng khó cạnh tranh ở châu lục |
Sau khi Nguyễn Thị Ánh Viên giải nghệ, Huy Hoàng gần như trở thành niềm hy vọng lớn nhất của bơi Việt Nam. Đến ASIAD 20, bơi Việt Nam trắng huy chương và chưa xuất hiện một gương mặt có khả năng lập tức vươn tới trình độ tranh chấp ở châu lục.
Sự tương phản xuất hiện ngay trên đường đua xanh ASIAD 20. Trung Quốc có Yu Zidi mới 13 tuổi nhưng giành 3 HCV cá nhân. Ở 200m hỗn hợp nữ, cô đạt 2 phút 06 giây 10, phá kỷ lục châu Á của chính đàn chị 21 tuổi Yu Yiting. Trung Quốc vì thế sở hữu cùng lúc 2 thế hệ đủ khả năng cạnh tranh ở đẳng cấp hàng đầu châu Á. VĐV 21 tuổi chưa đi qua thời đỉnh cao thì một cô bé 13 tuổi đã đủ khả năng vượt qua đàn chị. Cả hai vẫn có thể hướng tới Olympic Los Angeles 2028 và những giải đấu lớn tiếp theo.
Tất nhiên, tìm được một VĐV đặc biệt chưa bao giờ dễ dàng. Thái Lan phải chờ nửa thế kỷ mới lại có nhà vô địch 100m nam ASIAD trước khi Puripol Boonson xuất hiện. Singapore có Shanti Pereira ở điền kinh, Philippines có nhà vô địch Olympic thể dục dụng cụ Carlos Yulo. Đây đều là những tài năng mà một nền thể thao có thể phải chờ hàng chục năm mới tìm thấy.
Puripol Booson và Yu Zidi giật giải MVP ASIAD 20, là 2 tài năng kiệt xuất của thể thao châu Á |
Bởi vậy, chế độ đầu tư càng trở nên quan trọng. Tài năng cần được phát hiện sớm, nhưng sau đó phải có HLV phù hợp, tập huấn dài hạn ở môi trường trình độ cao, thi đấu quốc tế thường xuyên, chế độ dinh dưỡng, y học thể thao và phục hồi chuyên nghiệp. Vấn đề kinh tế cũng phải đảm bảo để VĐV toàn tâm theo đuổi sự nghiệp.
Với nguồn lực có hạn, việc đầu tư cũng cần dựa trên thông số quốc tế. Những VĐV và nội dung thực sự tiệm cận chuẩn huy chương ASIAD, thế giới hay Olympic cần được tập trung nguồn lực dài hạn, thay vì chỉ nhìn vào số HCV SEA Games.
ASIAD 20 cho thấy vấn đề của thể thao Việt Nam không đơn thuần nằm ở việc không đạt chỉ tiêu. Khi nhiều VĐV kỳ cựu vẫn phải gánh thành tích, còn một số nhà vô địch SEA Games chưa thể tiến lên đẳng cấp châu Á, khoảng trống về lực lượng có thể trở nên rõ hơn trong chu kỳ tới.
Ngay cả khi có một “Carlos Yulo”, “Shanti Pereira” hay “Puripol Boonson”, nhiệm vụ của hệ thống không nên dừng lại ở việc đầu tư cho một ngôi sao. Điều quan trọng hơn là trong lúc VĐV số một vẫn ở đỉnh cao, lớp kế cận đã phải được chuẩn bị.
Với thể thao Việt Nam, nếu chỉ chờ một tài năng đặc biệt tự xuất hiện, khoảng cách giữa 2 thế hệ có thể kéo dài cả thập kỷ. Một hệ thống tốt không thể bảo đảm cứ vài năm sẽ sản sinh một nhà vô địch châu Á hay Olympic, nhưng có thể tăng đáng kể khả năng phát hiện tài năng, giúp họ đạt tới giới hạn và quan trọng nhất là không để thành tích của cả nền thể thao phụ thuộc vào sự xuất hiện ngẫu nhiên của một cá nhân kiệt xuất.